Dorimiy

Abu Muhammad Abdulloh ibn Abdurahmon ad-Dorimiy at-Termiziy as-Samarqandiy — 9-asrda yaşagan samarqandlik muhaddis. U hadis, tafsir va fiqh ilmlari bilan şuğullangan, «Sunan» nomi bilan tanilgan «Musnad» asarining muallifidir.

Uzbekça Vikipediyaga köra, Dorimiy 798-yilda Samarqand yaqinidagi Dorim qişloğida tuğilgan. Rus va ingliz Vikipediyalarida esa tuğilgan yili 797 deb körsatilgan. Özbekça maqolada keltirilişiça, u öşa yili vafot etgan muhaddis Abdulloh ibn Muborak şarafiga «Abdulloh» deb atalgan; ingliz maqolasida ham Dorimiyning şu mazmundagi sözlari berilgan. «Dorimiy» nisbasi Banu Tamim qabilasining Dorim ibn Molik avlodiga boğlanişi bilan izohlanadi. Abu Tohirxoja esa nisbani qadimda Doram deb atalgan qişloq nomi bilan boğlaydi.

U dastlabki ta'limni Samarqandda oldi, söng Xuroson şaharlari, Basra, Bağdod, Vosit, Kufa, Hiyt, Fustot (Qohira), Damaşq, Makka va Madinadagi olimlardan hadis ilmini örgandi. «Sunan»da 250 dan ortiq ustozdan rivoyat qilgan. Ustozlari orasida Nazr ibn Şumayl, Ravh ibn Aslam, Yazid ibn Horun, Vahb ibn Jarir nomlari keltiriladi. Özbekça maqolaga köra, u taxminan 40 yoşida haj qilgan va umrining oxirida taklif etilgan Boş qozi lavozimini rad etgan. Undan Muslim ibn al-Hajjoj, Abu Dovud, at-Termiziy, Abu Zur'a ar-Roziy kabi olimlar hadis rivoyat qilgani aytiladi. Özbekça maqolada Imom al-Buxoriyning ustozi sanalişi ham qayd etilgan.

Özbekça maqolaga köra, köpçilik manbalarda (Xatib Bağdodiy, Abu Hafs Nasafiy, Zahabiy) vafot sanasi 869-yil 18-noyabr deb körsatiladi. Rus Vikipediyasida esa u Maskatda 77 yoşida vafot etgan deyiladi; boşqa manbalarda bu haqda ma'lumot yöq. Dafn joyi haqida ham turliça fikr bor: ayrim turk va arab tadqiqotçilari Marvni körsatadi; Zahabiy akasining ukasi Samarqandda uning yoniga dafn etilganini yozadi; Nasafiy Çokardiza qabristonini, «Samariya» esa Şavdor tumanidagi Ispandiy qişloğini aytadi. 2000-yilda Samarqand viloyati Toyloq tumanidagi Ispandiy qişloğida maqbara va Jomeʼ masjid ta'mirlandi.

Eng maşhur asari — «Sunan ad-Dorimiy» («al-Musnad»). Özbekça maqolaga köra, u ikki jilddan iborat, 163 sahifalik muqaddima va 23 kitobdan taşkil topgan, 1403 bobda 3506 hadisni öz içiga oladi. Asarning nomi borasida olimlar turliça fikrda: Iroqiy va Zahabiy uni «al-Musnad», Muğultoiy «as-Sahih», Ibn Hajar va Suyutiy «as-Sunan» deb atagan. Ibn Hajar uni «Sihoh sitta»ning oltinçi kitobi sifatida qabul qilgan; ingliz maqolasida u «töqqiz kitob» qatoriga kiritiladi.

Boşqa asarlari: «Kitob at-Tafsir» (Ibn Jarir Tabariy tafsiridan taxminan yarim asr oldin yozilgan), «al-Jomeʼ», «Kitob as-sunna fi-l-hadis», «Kitob saum al-mustahozot va-l-mutahayyirot», «as-Sulosiyyot fi-l-hadis».

Mustaqillik yillarida uning merosiga oid tadqiqotlar olib borildi: M. Alimovaning nomzodlik dissertatsiyasi (2009), «Imom Dorimiy» ilmiy-ommabop kitobi (2009) va «Sunani Dorimiy: saylanma» (2011) naşr etildi.