Is'hoq ibn Rahova

Is'hoq ibn Rahova (töliq nomi Abu Yaqub Is'hoq ibn Ibrohim al-Marvaziy) — musulmon olimi, hadis ilmi bilan şuğullangan hofiz. U Marvda tuğilgan, umrining oxirini Nişopurda ötkazgan.

Uning laqabi «Ibn Rahova» bilan boğliq izoh özbekça va rusça manbalarda şunday keltiriladi: otasi Makkaga boradigan yölda tuğilgan, şuning uçun Marv ahli uni «Rahova» («yölda tuğilgan») deb atagan. Is'hoqning özi bu haqda şahzoda Abdulloh ibn Tohirga javob bergani rivoyat qilinadi. Inglizça Vikipediyada Ibn Xallikonning şunga öxşaş talqini keltirilgan: forsça «rah» — yöl, «vayh» — topmoq, ya'ni «yölda topilgan». Ismning öqilişi haqida ham turliça fikrlar bölgan: Ibn as-Samoniy «Rahuvayh», Ibn Xallikon «Rahvayh» va «Rahuya» şakllarini taklif qilgan.

Tuğilgan yili haqida manbalar bir xil emas. Özbekça Vikipediya 778-yilni (hijriy 161) körsatadi. Rusça Vikipediya 778 yilni (hijriy 161) yoki 783 yilni (hijriy 166) taxminiy deb yozadi. Inglizça Vikipediya 777–778 yillarni keltiradi. Vafot sanasi ham farq qiladi: rusça Vikipediya 853-yil 30-yanvar (hijriy 238-yil 15-şa'bon), inglizça Vikipediya 853-yil 29-yanvar (14-şa'bon) deb körsatadi, şu bilan birga uning boşida 855 yil ham yozilgan. Özbekça Vikipediya 853-yilni aytadi.

U ilmni Xurosonda boşlagan, söng Hijoz, Yaman, Şom va Iroqqa sayohat qilgan, Bağdodga köp borgan. Inglizça Vikipediyaga köra, sayohatni ön uç yoşda boşlagan; özbekça Vikipediyada 184-yil (hijriy) tilga olinadi. Keyin Xurosonga qaytib, Nişopurda doimiy yaşagan va dars bergan.

Ustozlari orasida Abdulloh ibn Muborak, Sufyon ibn Uyayna, Vaki’ ibn al-Jarroh, Yahyo ibn Odam, Abdurazzoq as-San'oniy va boşqalar zikr qilinadi. Zamondoşi va yaqin hamkasbi Ahmad ibn Hanbal edi. Rusça va inglizça manbalarga köra, undan Ahmad ibn Hanbal, Muhammad al-Buxoriy, Muslim ibn al-Hajjoj, Abu Dovud, at-Termiziy va an-Nasoiy hadis örgangan yoki rivoyat olgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, u fatvo ham bergan, uning ta'limoti keyinçalik sunniy huquqiy maktabga aylangan, ammo u bizning kunimizgaça saqlanmagan. U ahl ar-ra'yga qarşi bölgan: Ibn Qutayba böyiça, u ularni Qur'on va sunnatni qoldirib, qiyosga tayanişda ayblagan. Yetmiş ming hadisni yoddan bilgani aytiladi.

Abu Hotim ar-Roziy uning hadislari işonçliligi va xotirasiga qoyil qolganini aytgan. Abu Zur'a ar-Roziy: «Is'hoqdan köp hadis biluvçi yöq», degan. Is'hoqning özi: «Eşitganimning hammasini yod olganman va yod olganimni unutmaganman», degani keltiriladi.

Rusça va inglizça manbalarga köra, unga tegişli asarlardan faqat «Musnad» yetib kelgan. Ibn an-Nadimning «Fihrist»iga köra, «Kitob as-sunan fil-fiqh» va «Kitob at-tafsir» ham sanalgan, ammo yöqolgan. Özbekça Vikipediya boşqa nomlarni ham keltiradi («At-Tafsir al-kabir», fiqh kitobi va boşqalar). Rusça Vikipediya ba'zi olimlar kitoblarini kömib yuborgani, oğzaki rivoyatni afzal körgani haqida yozadi.

Buxoriydan rivoyat qilinişiça, Is'hoq ibn Rahova huzurida «Payğambarning faqat sahih hadislarini jamlagan kitob tuzsangiz edi» degan, bu gap Buxoriy qalbida qolib, u «Sahih»ni tuza boşlagan.