tarixçi

Tarixçi — ötmişni örganadigan, u haqida yozadigan va şu sohada mutaxassis hisoblanadigan olim. Rus tilidagi Vikipediyada tarixçi tarix va yordamçi tarixiy fanlar böyiça ilmiy mutaxassis sifatida ta'riflanadi.

Tarixçilar insoniyat ötmişidagi voqealarni izçil va uslubiy tarzda tadqiq etadi hamda bayon qiladi. Ular tarixiy manbalardan foydalanadi: yozma hujjatlar, oğzaki xabarlar, moddiy artefaktlar, til ma'lumotlari va ekologik belgilar. Arxiv manbalaridan taşqari yodgorliklardagi yozuv va tasvirlar, oğzaki rivoyatlar hamda arxeologik manbalar ham işlatiladi.

Tarixiy tahlil bir-biriga zid ğoyalar va faktlarni tekşirib, «nima bölgan» va «nima uçun yoki qanday bölgan» degan savollarga javob beruvçi izçil bayon yaratişni nazarda tutadi. Zamonaviy tahlil iqtisod, sotsiologiya, siyosatşunoslik, psixologiya, antropologiya, falsafa va tilşunoslik kabi ijtimoiy fanlarga ham tayanadi. Köpgina zamonaviy tarixçilarning muhim hissasi — yangi topilgan manbalar va yangi tadqiqotlar orqali, şuningdek arxeologiya kabi tutaş fanlar yordamida avvalgi tarixiy bayonlarni tasdiqlaş yoki rad etişdir.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, tarix tabiatan doimiy bahslarga oçiq, tarixçilar esa bir fikrga kelmaydi. «Qat'iy xolislik tarixçilar uçun biliş nuqtayi nazaridan erişib bölmaydi» degan fikr keng qabul qilingan. Tarixçining qiziqişi, manbalardagi tarafkaşlik hamda uning öz madaniyati va e'tiqodlari xolislikka ta'sir qilişi mumkin. Buning yöllaridan biri — tarixçining öz qaraşlarini öquvçiga oçiq aytişi.

Irving va Penguin Books hamda Lipstadt ustidan sud jarayonida Oliy sud Riçard Evansning ekspert xulosasiga tayandi. Vendi Şnayder şu asosida «xolis tarixçi» mezonlarini yetti bandda jamladi: manbalarga tegişli ehtiyotkorlik bilan yondaşiş; qarama-qarşi dalillarni ilmiy körib çiqmasdan rad etmaslik; dalillarga bir xil munosabatda bölib, kerakli joyini tanlab olmaslik; taxminlarni aniq körsatiş; hujjatlarni notöğri tarjima qilmaslik va qismlarini yaşirib çalğitmaslik; barça bayonlarning haqiqiyligini baholaş; tarixiy iştirokçilarning sabablarini inobatga oliş.

Ötmişni tuşuniş umuminsoniy ehtiyoj bölib körinadi va tarix yoziş dunyoning turli sivilizatsiyalarida mustaqil paydo bölgan. Eng qadimgi xronologiyalar Mesopotamiya va qadimgi Misrga oid, ammo bu davrdagi tarix yozuvçilar nomi bilan ma'lum emas.

Tizimli tarixiy tafakkur qadimgi Yunonistonda şakllangan. Eng qadimgi ma'lum tanqidiy tarixiy asar — Galikarnaslik Gerodotning (miloddan avvalgi 484 – taxminan 425) «Tarix»i; uni Sitseron «tarix otasi» deb atagan. Fukidid Afina va Sparta uruşini bayon qilişda ilohiy sabablarni asosan çetlatdi. Ksenofont öz «Anabasis»ida tarjimayi hol va xarakter tasviri unsurlarini kiritdi. Rimliklar yunon an'anasini özlaştirdi; Katon Oqsoqolning «Origines» asari lotin tilida yozilgan. Strabon geografiya bilan tarixni birlaştirdi, Tit Liviy esa Rimning şahar-davlatdan imperiyagaça ösişini yozib qoldirdi.

Xitoyda «Şujing» eng qadimgi bayonlardan biri; «Çunqiu» — Lu davlatining rasmiy yilnomasi (miloddan avvalgi 722–481). Sima Qyan (taxminan miloddan avvalgi 100) Xitoyda kasbiy tarix yoziş poydevorini qöygan, uning «Şitszi» asari oddiy odamlarning hayotini ham öz içiga oladi.

19-asrda Germaniyada tadqiqot universitetlari paydo bölişi bilan «tarixçi» kasbiy maşğulotga aylandi. Bu jarayon Yaponiya, Niderlandiya, Italiya, Ispaniya, Rossiya, Skandinaviya, Gretsiya, Ruminiya va Lotin Amerikasiga tarqaldi; har bir joy nemis modelini öziga moslaştirdi. 20-asrda tarixçilar siyosat, iqtisod va madaniyat kabi ijtimoiy fan jihatlarini, postmodernizmni ham öz işiga kiritdi. 1980-yillardan ötgan voqealarning xotirasi va xotirlanişiga alohida qiziqiş paydo böldi.

Rus tilidagi Vikipediyada ta'kidlanişiça, hozir faqat oz sonli tarixçilar oddiygina «tarixçi» deb ataladi; köpinça yönaliş böyiça aniqlik kiritiladi: ijtimoiy, madaniy, feminist, fan tarixçilari, siyosiy tarixçilar va boşqalar.

Ingliz tilidagi Vikipediyada aytilişiça, ba'zi tarixçilar naşrlari yoki tayyorgarligi va tajribasi bilan tan olinadi. 19-asrda tarixiy tadqiqotlar universitetlar va tadqiqot markazlarida kasbiy tus oldi. Kasbiy tarixçilar orasida tarixiy isbotning aniq qoidalari keng amal qilinmaydi va umumiy kelişilmagan.