Abdurazzoq Samarqandiy

Abdurazzoq Samarqandiy (töliq ismi: Abu Muhammad Kamoliddin Abdurrazzoq ibn Jaloliddin Işoq Samarqandiy; 1413–1482) — muhaddis, tarixçi va elçi. U Temuriylar saroyida xizmat qilgan va «Matla'i sa'dayn va majma'i bahrayn» tarixiy asarini yozgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, Abdurazzoq hijriy 816-yil 12-şa'bon (1413-yil 7-noyabr) kuni Hirotda tuğilgan. Otasi Jaloliddin Işoq asli samarqandlik bölgan, özi ham bir muddat Samarqandda yaşagan, şu sababli «Samarqandiy» nisbasi bilan tanilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, otasi Hirotdagi Şohruh saroyida qozi va imom bölgan; Abdurazzoq otasi va akasi Abdulqahhor bilan birga 1429-yilda Şamsiddin Muhammad Jazariydan ijoza olgan. Aka-ukalari haqida özbekça manbada Abulğaffor, Abdulqahhor va Abdulvahhob tilga olinadi. U tafsir, hadis, fiqh, tarix, til va adabiyot fanlaridan çuqur bilim olgan. Alişer Navoiy «Majolisu-n-nafois» asarida uni «xuşmuhovara kişi erdi… zohir ulumin takmil qilib erdi va fazliyoti ham yaxşi erdi» deb ta'riflagan.

Otasi vafotidan söng, 1437/1438-yilda Temuriylar saroyiga xizmatga olingan. Ingliz Vikipediyasida otasi 1437-yilda vafot etgani va undan keyin Abdurazzoq Şohruh saroyining qozisi etib tayinlangani aytiladi. Keyinçalik Şohruh, Mirzo Abulqosim Bobur va Sulton Abu Sa'id saroylarida davlat işlari bilan band bölgan. Abdulvoseʼ Nizomiyning yozişiça, u ayrim şahzodalar xizmatida sadoratlik mansabiga yetişgan; Abdurazzoqning özi asarida bu lavozimlarni eslatmaydi.

U elçilar boşliği sifatida 1442–1444-yillarda Hindistonga bordi (Kalikut, Vijayanagar va boşqa joylarga). Ingliz Vikipediyasi bu safarni 1442-yil yanvaridan 1445-yil yanvarigaça deb körsatadi, rus Vikipediyasi esa Hindistonga safarni 1441/42-yil deb beradi. 1446–1447-yillarda Şohruh uni diplomatik topşiriq bilan Gilonga yubordi. Abulqosim Boburning Mozandaron (1453) va Samarqand (1454) yurişlarida ham qatnaşgan. 1463-yilda öz iltimosiga köra davlat işlaridan ozod etilib, Abu Said Mirzo tomonidan Hirotdagi Şohruhiya xonaqohiga şayx etib tayinlangan. U 1482-yil iyul–avgustda (hijriy 887-yil jumodu-l-avval) Hirotda vafot etgan. Ingliz Vikipediyasida vafot sanasi 1482-yil avgust deb körsatilgan.

Abdurazzoq arab tili grammatikasiga oid «Risolai Azdudiya»ga şarh yozgan: «Şarhu-r-risolati-l-azdiya fi ma'na-l-huruf va-l-işorot». Bizgaça yetib kelgan yagona tarixiy asari — fors tilidagi «Matla'i sa'dayn va majma'i bahrayn» («Ikki saodatli yulduzning çiqişi va ikki dengizning qöşiliş joyi»). Özbekça manbaga köra, uni asosan 1467–1469-yillarda yozgan va 1470-yilda tugallagan; rus manbasida yoziliş davri 1467–1471-yillar deb berilgan.

Asarning birinçi jildi Eron hukmdori Abu Sa'id haqidagi qisqa bayondan keyin Amir Temur tarixiga ötadi va 1304–1405-yillar voqealarini qamrab oladi. Ikkinçi jild Şohruhning 1405-yilda Hirotda taxtga ötirişidan boşlanib, Temuriy şahzodalar tarixini bayon qiladi va Husayn Boyqaroning Yodgor Mirzoni qatl etib, ikkinçi marta taxtga ötirişi bilan tugaydi. Asar solnoma tarzida yozilgan; 1427-yilgaça bölgan qismi Hofizi Abruning «Zubdatu-t-tavorixi Boysunğuriy» asosiga qurilgan. Ingliz Vikipediyasi asarning tarixiy qismini asosan avvalgi manbalardan olingan töplam deb baholaydi, Hindiston safari bayonini esa Kalikut jamiyati va madaniyati haqida qimmatli ma'lumot deb hisoblaydi.

Asarda Şohruh davlatining Min Xitoyi bilan diplomatik aloqalari ham bayon qilingan; unga Ğiyosiddin Naqqoşning 1420–1422-yillarda Pekinga yuborilgan elçilik haqidagi bevosita hikoyasi kiritilgan.

Asar 19-asrdan boşlab qismlarga bölib fransuz, ingliz va rus tillarida çop etilgan. Fors matni 1936-yilda Lohurda Muhammad Şafe tomonidan naşr qilingan. Hindiston safarnomasi 1960-yilda özbek tilida fors matni bilan, 1405–1427-yillar voqealari (I jild, 1-qism) 1969-yilda özbekça çop etilgan. 1992-yilda Ğiyosiddin Naqqoşning Xitoy safari kundaligi özbek tilida naşr etilgan. II jild 2–3-qismlarining özbekça tarjimasi bajarilgan, ammo hali çop etilmagan.