Abdurahmon Jomiy

Abdurahmon Jomiy (taxallusi Jomiy; töliq ismi Nuriddin Abdurahmon ibn Ahmad; 1414-yil 7-noyabr, Jom — 1492-yil noyabr, Hirot) — fors-tojik mumtoz adabiyotining yirik vakili, şoir, olim va mutafakkir, naqşbandiya tariqatining taniqli namoyandasi. ÖzME uning vafot sanasini 8-noyabr deb, Inglizça Vikipediya esa 9-noyabr deb körsatadi. Jomiy Alişer Navoiyning ustozi va yaqin döst bölgan, uning asarlari köp asrlar davomida Örta Osiyo, Eron va Turkiyada keng öqilgan.1

ÖzME'ga köra, Jomiyning ajdodlari Daşt degan joydan bölib, oila avval Jomda, keyin Hirotda yaşagan. Inglizça Vikipediyaga köra, şoirning dastlabki taxallusi Daştiy bölgan, keyin u tuğilgan joyi Jom va Şayxulislom Ahmad Jom şarafiga Jomiy taxallusini tanlagan. Yoşligida Hirotdagi madrasada (Navoiy ma'lumotiga köra, Nizomiya madrasasida) taniqli mudarrislardan saboq olib, arab tilini puxta egallagan. Söngra Samarqandga borib, Uluğbek madrasasida Qozizoda Rumiy, Ali Quşçi kabi olimlardan riyoziyot, falakiyot, falsafa, fiqh, hadis va tafsir ilmlarini örgangan.

Hirotga qaytgaç, Jomiy tasavvuf yöliga kirgan va Şayx Sa'diddin Koşğariyni öziga pir qilib olgan; Koşğariy Bahouddin Naqşband tariqatiga mansub edi. ÖzME'ga köra, Jomiy Ibn al-Arabiy asarlarini çuqur örgangan va naqşbandiya ğoyalarini Xoja ahror bilan yaqin aloqada rivojlantirgan. U temuriylardan Şohrux, Abulqosim Bobur, Abusaid va Husayn Boyqaro hukmronligi davrida yaşagan. Husayn Boyqaro va uning köp avlodlari özlarini Jomiyning muridi deb bilgani uçun saroyda uning obröyi juda baland bölgan.

1472-yilda Jomiy haj safariga çiqib, Nişopur, Qazvin, Hamadon, Bağdod, Damaşq, Halab, Tabriz kabi şaharlarda bölgan. Maktublaridan ma'lum bölişiça, u Xöja Ahror taklifi bilan Toşkentga ham kelgan.

ÖzME'ga köra, Jomiy va Navoiy ilk bor Abusaid davrida uçraşgan; 1476—1477-yillarda Navoiy Jomiyni öziga pir deb tan olgan. Yoş farqi katta bölsa-da, ular haqiqiy döst va hamkor bölgan: biri ikkinçisini öz asarlarida hurmat bilan tilga olgan. Jomiy «Nafahot ul-uns», «Risolai musiqiy», «Risolai muammo» kabi önlab asarini Navoiy maslahati bilan yozgan, lirik şe'rlarini uç devonga — «Fotihat uş-şabob», «Vositat ul-iqd» va «Xotimat ul-hayot»ga ajratganda ham uning fikrini inobatga olgan. Navoiy esa boş vazirlik paytida siyosiy masalalarda Jomiy bilan maslahatlaşib turgan. Inglizça Vikipediya Jomiyning bir baytini keltiradi: unda şoir Navoiy turk, özi esa tojik bölsa-da, ular bir-biriga juda yaqin bölganini aytadi.

Jomiy asosan fors-tojik tilida yozgan, arab tilini ham yaxşi bilgan; Navoiy ma'lumotiga köra, turkiy tilni ham egallagan. Uning asarlari soni ba'zi olimlar fikriça 100 ga yaqin, Navoiy esa «Xamsat ul-mutahayyirin»da 38 asarini sanab ötgan. Merosi falsafa, tasavvuf, tilşunoslik, adabiyotşunoslik va musiqaga oid.

Eng maşhur asari — yetti dostondan iborat «Haft avrang» («Yetti taxt», 1480—1487). Uning tarkibidagi «Silsilat uz-zahab», «Tuhfat ul-ahror» va «Subhat ul-abror» dostonlari axloqiy-ta'limiy mavzuda bölib, insonni ma'rifat, halollik va iymonga da'vat etadi. «Yusuf va Zulayho», «Layli va Majnun», «Salomon va Absol» — işqiy dostonlar, «Xiradnomai Iskandariy» esa Nizomiy Ganjaviyning «Iskandarnoma»siga javob tarzida yozilgan. ÖzME'ga köra, «Yusuf va Zulayho»ni 18-asr oxiri — 19-asr boşida Ogahiy özbek tiliga tarjima qilgan.

Diniy-falsafiy asarlarida Jomiy vahdat ul-vujud ta'limotini rivojlantirgan; ÖzME'ga köra, uning qaraşiça, olamdagi barça narsalar ilohiy manbadan kelib çiqqan. «Lujjat ul-asror» va «Aşi'at ul-lamaot» qasidalari şu mavzuda. Inglizça Vikipediya Jomiyni Ibn al-Arabiy maktabining yirik şoir-ilohiyotçisi sifatida tavsiflaydi.

«Bahoriston» tazkirasida Jomiy fors-tojik şoirlari va Navoiy haqida qimmatli ma'lumotlar bergan; Inglizça Vikipediyaga köra, u bu kitobni ölimdan qolgan yagona öğli Ziyovuddin Yusuf uçun yozgan. «Nafahot ul-uns»da 616 nafar tasavvuf namoyandasining hayoti yoritilgan, ulardan 34 nafari ayol. Navoiy bu asarni özbek şoirlari haqidagi ma'lumotlar bilan boyitib, «Nasoyim ul-muhabbat» nomi bilan turkiyga ögirgan. Jomiy aruz, qofiya va muammo haqida bir neça risola yozgan. Ibn al-Hojibning arab nahviga oid «Al-Kofiya» asariga 1492-yilda yozgan şarhi — «Şarhi Mullo» Örta Osiyo va Volgaböyi madrasalarida uzoq vaqt darslik bölib xizmat qilgan.

«Risolai musiqiy» Şarq musiqa ilmining muhim manbalaridan biri. ÖzME'ga köra, risola kiriş, ikki qism va xotimadan iborat 23 fasldan tuzilgan; unda Jomiy Al-Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Safiuddin Urmaviy va Abdulqodir Maroğiy an'analarini davom ettirib, parda tizimlari, «Ön ikki maqom» va usul masalalarini tahlil qilgan.

Jomiyning asarlari özbek tiliga bir neça bor tarjima qilinib naşr etilgan. Özbekiston va Tojikistonda köça va maktablarga uning nomi berilgan. ÖzME'ga köra, 1970-yilda Samarqandda Navoiy va Jomiyga atab haykal örnatilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning dafn marosimini Hirot hukmdori boşqargan va unda köp sonli xalq iştirok etgan.