Jomiy
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 185–187-b. — ziyouz.com
Jomiy (taxallusi; asl ism-şarifi Nuriddin Abdurahmon ibn Ahmad) (1414.7.11, Jom - 1492.8.11, Hirot) — fors-tojik şoiri, naqşbandiylik tariqatining yirik vakili. J.ning otabobolari asli Daştdan bölib, Jomda, keyinçalik Hirotda hayot keçirişgan. J. Madrasa yoşidan ança erta Hirotdagi «Dilkaş» (Navoiy ma'lumotiga köra, «Nizomiya») madrasasiga kirib, öz davrining taniqli til, adabiyot olimlari va mudarrislari qölida tahsil olgan. Şu davrdayoq u arab tilini mukammal örgana boşlagan. Keyinroq J. öz bilimini oşiriş uçun Samarqandga keladi va Uluğbek madrasasida buyuk falakiyotşunos Qozizoda Rumiy, Ali Quşçi, fiqhşunos Fazlulloh Abullays qabilardan ta'lim oladi. Bu yillarda u til va adabiyotnigina emas, riyoziyot, falakiyot, falsafa, huquqşunoslik fanlari, din asoslari, hadis va tafsir ilmlarini xam çuqur örganadi, olimlarning turli mavzulardagi munozara va mubohasalarida qatnaşib, yetuk olimligi b-n tanila boşlaydi. J. Hirotga qaytgaç, tasavvuf yöliga kirişni, öz bilim va faoliyatini şu yölga, qolaversa, ijodga, ilm-fanga bağişlaşni afzal köradi. U öziga pir qilib Şayx Sa'diddin Koşğariy (vafoti — 1456)ni tanlaydi, Hirotning jome masjidida uning suhbatlarini tinglaydi. Sa'diddin Koşğariy tasavvufda Muxammad Naqşband sulukiga mansub edi. J. maşhur sufiylar b-n yaqindan muloqotda böladi. Muhyiddin ibn al-Arabiyning asarlarini çuqur mutolaa qiladi. Özining mutasavviflik faoliyatida Bahouddin Naqşband ğoyalarini şu sulukning ikkinçi bir yirik namoyandasi — Xöja Ahror b-n yaqin munosabatda bölgan holda yanada rivojlantirdi. Rasman özini kundalik «Malomatiya» tariqatiga mansub deb xisoblasada, asarlarida Naqşbandga ixlosi baland bölgan. J. Xurosonda temuriylardan Şohrux, Abulqosim Bobur, Abu Said va Husayn Boyqaro podşoxligi davrida yaşadi. Xurosonda Hirot taxtiga temuriy Sulton Husayn Boyqaro ötirgandan söng J.ning mamlakatdagi mavqei juda ortadi, çunki Sulton Husayn va uning köp avlodlari özlarini unga murid, deb e'lon qilganlar.
J. 1472 y. xajga boradi. Bu safari vaqtida Nişopur, Sabzavor, Bastom, Domğon, Qazvin, Hamadon, Karbalo, Bağdod, Damaşq, Halab, Tabriz kabi bir qança şaharlarda böladi. Uning şaxsiy maktublaridan ma'lum bölişiça, yaqin dösti Xöja Axror taklifi b-n Toşkentda ham bölgan va uluğ mozoratlarni ziyorat qilgan.
J. katta yer-mulk egasi bölgan. J. Alişer Navoiy b-n birinçi marta Abu Said xukmronligi davrida Xiyobon mavzesida hamma qatori körişgan. Şunda J. unga özining bir risolasini taqdim qilgan. 1476—77 y.larda Navoiy ham J.ni öziga pir, deb taniydi. Garçi J.ning Navoiydan yoşi ança uluğ, rasman pir hisoblansa ham, mohiyatan ular çin döst va hamkor bölganlar. J. özining («Nafaxotuluns», «Bahoriston» va b.) bir qança asarlarida Navoiyni, Navoiy ham öz asarlari («Xamsat ul-mutahayyirin», «Majolis un-nafois» va b.)da J.ni hurmat b-n tilga oladi. J. «Nafahot ul-uns» («Azizlar nafasi»), «Risolai musiqi» («Musiqa risolasi»), «Risolai muammo» («Muammo risolasi») kabi öndan ortiq asarini Navoiy maslahati b-n yozgan. J. vafotidan sal burun lirik şe'rlarini 3 devonga bölib, ularga «Fotixat uş-şabob» («Yoşlikning boşlanişi»), «Vositat ul-ikd» («Örtadagi dur») va «Xotimat ul-xayot» («Hayot xotimasi», 1479—91) deb nom berar ekan, bunda Navoiy maslahatini e'tiborga olgan edi. Navoiy va J.ning döstligi adabiy hamkorlik b-n çegaralanmagan. Navoiy Husayn Boyqaro saroyida boş vazir bölib turar ekan, öz siyosiy va ijtimoiy faoliyatida J.dan maslaxatlar olib turgan. Maye, Sulton Husayn Qunduz viloyatiga qarşi yurişga otlanmoqçi bölganda, J. Navoiydan podşohni bu safardan qaytarişni iltimos qilgan. Saroydagi fitna va fujurlar Navoiyning joniga tegib, u öz vazifasidan ketmoqçi bölganda J. uni bunday qarordan voz keçtirgan. Çunki Navoiydek xalqparvar arbob saroydan ketsa, xalq va mamlakat ahvoli yanada oğirlaşişini u yaxşi tuşunar edi.
J. öz asarlarini fors-tojik tilida yozgan, arab tilini ham yaxşi bilgan. Xorazmlik tilşunos Ibn al-Hojibning arab tili nahv (sintaksis)i haqidagi «Al-Kofiya» darsligiga 1492 y.da ğoyat yaxşi şarh bitgan. Bu kitob Markaziy Osiyo va Yaqin Şarq mamlakatlarida sönggi vaqtlargaça maktab va madrasalarda arab tilidan qöllanma bölib keldi. Navoiy bergan ma'lumotga köra, J. turkiy tilni yaxşi bilgan.
J.dan ulkan va rangbarang adabiy hamda ilmiy meros qolgan. Ba'zi olimlar J. asarlarining umumiy soni 100 ga yaqin deb taxmin qiladilar. Navoiy «Xamsat ul-mutahayyirin»da uning 38 asarini nomma-nom sanab körsatadi. J. asarlari falsafa, tasavvuf, tilşunoslik, adabiyotşunoslik, san'at sohalariga hamda nazm va nasrning har xil janrlariga oid. J.ning ijodiy faoliyati köp qirrali bölsa ham u Şarq xalqlari madaniyati tarixida köproq genial şoir va mutafakkir — olim sifatida tanilgan. Bu jihatdan uning epik va lirik merosi ğoyat diqqatga sazovordir. Sunggi asr adabiyotşunoslari haqli ravişda uni fors-tojik adabiyotining ilk taraqqiyot davrdagi (10—15- a.lar) buyuk mutafakkir-ijodkor deb ataydilar. J. asarlarining bir qismi liniy va falsafiy mazmunga ega bulib, ularda şoir islom dini va şark. falsafasining bir qator masalalarini uz qaraşiça talqin etadi, tasavvufning 15-a.dagi yirik arbobi sifatida uz fikr-muloxazalarini bayon etadi. Bunga uning «Naqşi fusus» («Ma'nolar naqşi»), «Şavohidi nubuvva» («Payğambarlikka dalillar»), «Şarhi qasidayi «Toiya» («Radifda «to» harfidan foydalanib yozilgan qasida şarhi»), «Naqdi nusus» («Matnni tanqid»), «Şarhi qasidayi «Xamriya» («Xamriya» qasidasi şarhi»), «Naqşbandiya ta'limoti haqida risola», «Vohid» atamasi haqida risola», «Zikr» şartlari haqida risola», «Haj qiliş yöllari haqida risola» kabi bir qança asarlarini şu guruhga kiritiş mumkin. J. falsafasining asosini tasavvufiy ğoyalar taşkil etadi. Uning tasavvurida Xudo jonli mavjudot bölmay, yoruğ nur körinişiga ega. Hamma narsani yaratgan yagona Xudo gözal ma'şuqaga öxşagan bölib, minglarça oynada turli qiyofada va körinişda namoyon böladi. U yunon faylasufi Yaloximnning jilolaniş («emanatsiya») falsafasini davom ettiradi va yanada rivojlantiradi. Uning fikriça, dunyodagi hamma narsalar kelib çiqişi va mohiyati e'tibori b-n ilohiydir.
J.ning «Lujjat ul-asror» («Sirlar dengizi», 1475), «Aşiat ul-lamoat» («Yiltillagan nur», 1476) diniy-falsafiy qasidasi Ibn Sinota bağişlangan. Dostonlarida xalq ommasining eng yaxşi orzu-umidlarini kuylagan. 7 dostondan iborat «Haft avrang» («Yetti taxt» yoki «Katta ayiq», 1480—87)dagi «Silsilat uz-zahab» («Oltin zanjir, 1472), «Tuhfat ul-ahror» («Nuroniylar tuhfasi», 1481—82), «Sibhat ul-abror» («Taqvodorlar tasbehi», 1482— 83) dostonlarida yuksak xulq-atvor mezonlarini tarğib qilgan, kişilarni ma'rifatga, yurtparvarlikka, töğrilik, insof va iymonga çaqirgan. «Yusuf va Zulayho» (1483), «Layli va Majnun» (1484), «Salomon va Absol» (1479—80) dostonlari işqiy mavzuda. «Xiradnomai Iskandariy» dostoni (1485) Nizomiyning «Iskandarnoma»-siga taqlidan yozilgan. 18- a. oxiri va 19- a.ning boşlarida Muhammad Rizo Ogahiy J.ning «Yusuf va Zulayho»sini özbek tiliga tarjima qilgan.
Adabiyotşunos va tilşunos olim sifatida ham J. xizmati ulkandir. U özining «Bahoriston» tazkirasida fors-tojik adabiyotining bir qança namoyandalari va Navoiy haqida qimmatli ma'lumotlar beradi. Uning «Risolai aruz» asari aruz haqidagi eng mukammal qöllanmalardan biridir. J. «Nafaxrt ul-uns» asarini yoziş b-n tasavvuf tarixini örganişga katta hissa qöşdi. Unda 616 mutasavvif hayoti va faoliyati haqida ma'lumot berilgan bölib, ulardan 34 nafari ayollardir. Uşbu asarni Navoiy ma'lum bir töldirişlar b-n özbek tiliga tarjima qilgan. J. faqat maşhur sufiylar haqida ma'lumot beriş b-n çeklanmay, qator şoir va adiblarning hayoti va ijodiga ham töxtaladi. Navoiy bu asarni özbek tiliga «Nasoim ul-muhabbat» («Muhabbat şabadalari») nomi b-n tarjima qilar ekan, uni özbek şoirlari va adiblari haqidagi ma'lumotlar b-n töldiradi. J. muammo xaqida 4 risola («Risolai muammoyi kabir», «Risolai muammoyi mutavassit», «Risolai muammoyi sağir», «Risolai muammoyi manzum»), ruboiylar şarhi, kofiya qaqida 2 risola yozgan, maşhur qasidalarning bir qançalariga alohida-alohida şarhlar bitgan.
J. musiqa sohasida ham katta obröga ega bölib, «Naqşi Mulla» («Naqşi Imoma») asari muallifidir. Şarq musiqa ilmi tarixida J.ning «Risolai musiqi»si ham alohida örin tutadi. Risola kiriş, ikki yirik qism — «ilmi ta'lif» va «ilmi iyqo'» hamda xotimadan taşkil topgan bölib, ular öz içiga 23 faslni qamrab olgan. J. özining musiqiy nazariy va musiqiyestetik qaraşlarida Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Safiuddin Urmaviy va Abdulqodir Maroğiylarning mumtoz an'analarini davom ettirgan. Asosiy diqqatini öşa davr amaliyoti b-n boğliq bölgan parda (lad) tizimlari (jins, jam, «Ön ikki maqom», şö'ba va b.) hamda usul (ritm) masalalariga qaratgan. J.ning musiqaviy tafakkuri adabiy-badiiy ijodida ham öz ifodasini topgan.
Asarlari özbek tiliga tarjima qilinib, bir neça marta naşr etilgan. «Qofiya şarhi risolasi», «Şarhi Mullo» (yoki «Mullo Jomiy») Markaziy Osiyo va Idil (Volga) böyi ta-tarlari madrasalarida arab tili grammatikasidan darslik sifatida uqitilgan. Özbekiston va Tojikistonning bir qança jamoa xöjaliklari, köçalar, maktablar J. nomi b-n ataladi. Samarqand ş.da Navoiy b-n J. haykali örnatilgan (1970).
As: Tanlangan asarlar, T., 1970; Iskandar xiradnomasi. T., 1978; Yusuf va Zulayho, T., 1983; Risolai musiqi, T., 1997.
Ad.: Şomutsamedov Ş. M., Fors-tojik adabiyoti klassiklari, T., 1963; Hayitmetov A., Abdurahmon Jomiy, T., 1989.
Abduqodir Hayitmetov, Şoislom Şomuhamedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЖОМИЙ (тахаллуси; асл исм-шарифи Нуриддин Абдураҳмон ибн Аҳмад) (1414.7.11, Жом - 1492.8.11, Ҳирот) — форс-тожик шоири, нақшбандийлик тариқатининг йирик вакили. Ж.нинг отабоболари асли Даштдан бўлиб, Жомда, кейинчалик Ҳиротда ҳаёт кечиришган. Ж. Мадраса ёшидан анча эрта Ҳиротдаги «Дилкаш» (Навоий маълумотига кўра, «Низомия») мадрасасига кириб, ўз даврининг таниқли тил, адабиёт олимлари ва мударрислари қўлида таҳсил олган. Шу даврдаёқ у араб тилини мукаммал ўргана бошлаган. Кейинроқ Ж. ўз билимини ошириш учун Самарқандга келади ва Улуғбек мадрасасида буюк фалакиётшунос Қозизода Румий, Али Қушчи, фиқҳшунос Фазлуллоҳ Абуллайс қабилардан таълим олади. Бу йилларда у тил ва адабиётнигина эмас, риёзиёт, фалакиёт, фалсафа, ҳуқуқшунослик фанлари, дин асослари, ҳадис ва тафсир илмларини хам чуқур ўрганади, олимларнинг турли мавзулардаги мунозара ва мубоҳасаларида қатнашиб, етук олимлиги б-н танила бошлайди. Ж. Ҳиротга қайтгач, тасаввуф йўлига киришни, ўз билим ва фаолиятини шу йўлга, қолаверса, ижодга, илм-фанга бағишлашни афзал кўради. У ўзига пир қилиб Шайх Саъдиддин Кошғарий (вафоти — 1456)ни танлайди, Ҳиротнинг жоме масжидида унинг суҳбатларини тинглайди. Саъдиддин Кошғарий тасаввуфда Мухаммад Нақшбанд сулукига мансуб эди. Ж. машҳур суфийлар б-н яқиндан мулоқотда бўлади. Муҳйиддин ибн ал-Арабийнинг асарларини чуқур мутолаа қилади. Ўзининг мутасаввифлик фаолиятида Баҳоуддин Нақшбанд ғояларини шу сулукнинг иккинчи бир йирик намояндаси — Хўжа Аҳрор б-н яқин муносабатда бўлган ҳолда янада ривожлантирди. Расман ўзини кундалик «Маломатия» тариқатига мансуб деб xисобласада, асарларида Нақшбандга ихлоси баланд бўлган. Ж. Хуросонда темурийлардан Шоҳрух, Абулқосим Бобур, Абу Саид ва Ҳусайн Бойқаро подшохлиги даврида яшади. Хуросонда Ҳирот тахтига темурий Султон Ҳусайн Бойқаро ўтиргандан сўнг Ж.нинг мамлакатдаги мавқеи жуда ортади, чунки Султон Ҳусайн ва унинг кўп авлодлари ўзларини унга мурид, деб эълон қилганлар.
Ж. 1472 й. хaжга боради. Бу сафари вақтида Нишопур, Сабзавор, Бастом, Домғон, Қазвин, Ҳамадон, Карбало, Бағдод, Дамашқ, Ҳалаб, Табриз каби бир қанча шаҳарларда бўлади. Унинг шахсий мактубларидан маълум бўлишича, яқин дўсти Хўжа Ахрор таклифи б-н Тошкентда ҳам бўлган ва улуғ мозоратларни зиёрат қилган.
Ж. катта ер-мулк эгаси бўлган. Ж. Алишер Навоий б-н биринчи марта Абу Саид xукмронлиги даврида Хиёбон мавзесида ҳамма қатори кўришган. Шунда Ж. унга ўзининг бир рисоласини тақдим қилган. 1476—77 й.ларда Навоий ҳам Ж.ни ўзига пир, деб танийди. Гарчи Ж.нинг Навоийдан ёши анча улуғ, расман пир ҳисобланса ҳам, моҳиятан улар чин дўст ва ҳамкор бўлганлар. Ж. ўзининг («Нафахотулунс», «Баҳористон» ва б.) бир қанча асарларида Навоийни, Навоий ҳам ўз асарлари («Хамсат ул-мутаҳаййирин», «Мажолис ун-нафоис» ва б.)да Ж.ни ҳурмат б-н тилга олади. Ж. «Нафаҳот ул-унс» («Азизлар нафаси»), «Рисолаи мусиқи» («Мусиқа рисоласи»), «Рисолаи муаммо» («Муаммо рисоласи») каби ўндан ортиқ асарини Навоий маслаҳати б-н ёзган. Ж. вафотидан сал бурун лирик шеърларини 3 девонга бўлиб, уларга «Фотихат уш-шабоб» («Ёшликнинг бошланиши»), «Воситат ул-икд» («Ўртадаги дур») ва «Хотимат ул-хаёт» («Ҳаёт хотимаси», 1479—91) деб ном берар экан, бунда Навоий маслаҳатини эътиборга олган эди. Навоий ва Ж.нинг дўстлиги адабий ҳамкорлик б-н чегараланмаган. Навоий Ҳусайн Бойқаро саройида бош вазир бўлиб турар экан, ўз сиёсий ва ижтимоий фаолиятида Ж.дан маслахатлар олиб турган. Мае, Султон Ҳусайн Қундуз вилоятига қарши юришга отланмоқчи бўлганда, Ж. Навоийдан подшоҳни бу сафардан қайтаришни илтимос қилган. Саройдаги фитна ва фужурлар Навоийнинг жонига тегиб, у ўз вазифасидан кетмоқчи бўлганда Ж. уни бундай қарордан воз кечтирган. Чунки Навоийдек халқпарвар арбоб саройдан кетса, халқ ва мамлакат аҳволи янада оғирлашишини у яхши тушунар эди.
Ж. ўз асарларини форс-тожик тилида ёзган, араб тилини ҳам яхши билган. Хоразмлик тилшунос Ибн ал-Ҳожибнинг араб тили наҳв (синтаксис)и ҳақидаги «Ал-Кофия» дарслигига 1492 й.да ғоят яхши шарҳ битган. Бу китоб Марказий Осиё ва Яқин Шарқ мамлакатларида сўнгги вақтларгача мактаб ва мадрасаларда араб тилидан қўлланма бўлиб келди. Навоий берган маълумотга кўра, Ж. туркий тилни яхши билган.
Ж.дан улкан ва рангбаранг адабий ҳамда илмий мерос қолган. Баъзи олимлар Ж. асарларининг умумий сони 100 га яқин деб тахмин қиладилар. Навоий «Хамсат ул-мутаҳаййирин»да унинг 38 асарини номма-ном санаб кўрсатади. Ж. асарлари фалсафа, тасаввуф, тилшунослик, адабиётшунослик, санъат соҳаларига ҳамда назм ва насрнинг ҳар хил жанрларига оид. Ж.нинг ижодий фаолияти кўп қиррали бўлса ҳам у Шарқ халқлари маданияти тарихида кўпроқ гениал шоир ва мутафаккир — олим сифатида танилган. Бу жиҳатдан унинг эпик ва лирик мероси ғоят диққатга сазовордир. Сунгги аср адабиётшунослари ҳақли равишда уни форс-тожик адабиётининг илк тараққиёт даврдаги (10—15- а.лар) буюк мутафаккир-ижодкор деб атайдилар. Ж. асарларининг бир қисми линий ва фалсафий мазмунга эга булиб, уларда шоир ислом дини ва шарк. фалсафасининг бир қатор масалаларини уз қарашича талқин этади, тасаввуфнинг 15-а.даги йирик арбоби сифатида уз фикр-мулохазаларини баён этади. Бунга унинг «Нақши фусус» («Маънолар нақши»), «Шавоҳиди нубувва» («Пайғамбарликка далиллар»), «Шарҳи қасидайи «Тоия» («Радифда «то» ҳарфидан фойдаланиб ёзилган қасида шарҳи»), «Нақди нусус» («Матнни танқид»), «Шарҳи қасидайи «Хамрия» («Хамрия» қасидаси шарҳи»), «Нақшбандия таълимоти ҳақида рисола», «Воҳид» атамаси ҳақида рисола», «Зикр» шартлари ҳақида рисола», «Ҳаж қилиш йўллари ҳақида рисола» каби бир қанча асарларини шу гуруҳга киритиш мумкин. Ж. фалсафасининг асосини тасаввуфий ғоялар ташкил этади. Унинг тасаввурида Худо жонли мавжудот бўлмай, ёруғ нур кўринишига эга. Ҳамма нарсани яратган ягона Худо гўзал маъшуқага ўхшаган бўлиб, мингларча ойнада турли қиёфада ва кўринишда намоён бўлади. У юнон файласуфи Ялоxимннинг жилоланиш («эманация») фалсафасини давом эттиради ва янада ривожлантиради. Унинг фикрича, дунёдаги ҳамма нарсалар келиб чиқиши ва моҳияти эътибори б-н илоҳийдир.
Ж.нинг «Лужжат ул-асрор» («Сирлар денгизи», 1475), «Ашиат ул-ламоат» («Йилтиллаган нур», 1476) диний-фалсафий қасидаси Ибн Синота бағишланган. Достонларида халқ оммасининг энг яхши орзу-умидларини куйлаган. 7 достондан иборат «Ҳафт авранг» («Етти тахт» ёки «Катта айиқ», 1480—87)даги «Силсилат уз-заҳаб» («Олтин занжир, 1472), «Туҳфат ул-аҳрор» («Нуронийлар туҳфаси», 1481—82), «Сибҳат ул-аброр» («Тақводорлар тасбеҳи», 1482— 83) достонларида юксак хулқ-атвор мезонларини тарғиб қилган, кишиларни маърифатга, юртпарварликка, тўғрилик, инсоф ва иймонга чақирган. «Юсуф ва Зулайҳо» (1483), «Лайли ва Мажнун» (1484), «Саломон ва Абсол» (1479—80) достонлари ишқий мавзуда. «Хирадномаи Искандарий» достони (1485) Низомийнинг «Искандарнома»-сига тақлидан ёзилган. 18- а. охири ва 19- а.нинг бошларида Муҳаммад Ризо Огаҳий Ж.нинг «Юсуф ва Зулайҳо»сини ўзбек тилига таржима қилган.
Адабиётшунос ва тилшунос олим сифатида ҳам Ж. хизмати улкандир. У ўзининг «Баҳористон» тазкирасида форс-тожик адабиётининг бир қанча намояндалари ва Навоий ҳақида қимматли маълумотлар беради. Унинг «Рисолаи аруз» асари аруз ҳақидаги энг мукаммал қўлланмалардан биридир. Ж. «Нафахрт ул-унс» асарини ёзиш б-н тасаввуф тарихини ўрганишга катта ҳисса қўшди. Унда 616 мутасаввиф ҳаёти ва фаолияти ҳақида маълумот берилган бўлиб, улардан 34 нафари аёллардир. Ушбу асарни Навоий маълум бир тўлдиришлар б-н ўзбек тилига таржима қилган. Ж. фақат машҳур суфийлар ҳақида маълумот бериш б-н чекланмай, қатор шоир ва адибларнинг ҳаёти ва ижодига ҳам тўхталади. Навоий бу асарни ўзбек тилига «Насоим ул-муҳаббат» («Муҳаббат шабадалари») номи б-н таржима қилар экан, уни ўзбек шоирлари ва адиблари ҳақидаги маълумотлар б-н тўлдиради. Ж. муаммо хақида 4 рисола («Рисолаи муаммойи кабир», «Рисолаи муаммойи мутавассит», «Рисолаи муаммойи сағир», «Рисолаи муаммойи манзум»), рубоийлар шарҳи, кофия қақида 2 рисола ёзган, машҳур қасидаларнинг бир қанчаларига алоҳида-алоҳида шарҳлар битган.
Ж. мусиқа соҳасида ҳам катта обрўга эга бўлиб, «Нақши Мулла» («Нақши Имома») асари муаллифидир. Шарқ мусиқа илми тарихида Ж.нинг «Рисолаи мусиқи»си ҳам алоҳида ўрин тутади. Рисола кириш, икки йирик қисм — «илми таълиф» ва «илми ийқоъ» ҳамда хотимадан ташкил топган бўлиб, улар ўз ичига 23 фаслни қамраб олган. Ж. ўзининг мусиқий назарий ва мусиқийэстетик қарашларида Абу Наср Форобий, Абу Али ибн Сино, Сафиуддин Урмавий ва Абдулқодир Мароғийларнинг мумтоз анъаналарини давом эттирган. Асосий диққатини ўша давр амалиёти б-н боғлиқ бўлган парда (лад) тизимлари (жинс, жам, «Ўн икки мақом», шўъба ва б.) ҳамда усул (ритм) масалаларига қаратган. Ж.нинг мусиқавий тафаккури адабий-бадиий ижодида ҳам ўз ифодасини топган.
Асарлари ўзбек тилига таржима қилиниб, бир неча марта нашр этилган. «Қофия шарҳи рисоласи», «Шарҳи Мулло» (ёки «Мулло Жомий») Марказий Осиё ва Идил (Волга) бўйи та-тарлари мадрасаларида араб тили грамматикасидан дарслик сифатида уқитилган. Ўзбекистoн ва Тожикистоннинг бир қанча жамоа хўжаликлари, кўчалар, мактаблар Ж. номи б-н аталади. Самарқанд ш.да Навоий б-н Ж. ҳайкали ўрнатилган (1970).
Ас: Танланган асарлар, Т., 1970; Искандар хирадномаси. Т., 1978; Юсуф ва Зулайҳо, Т., 1983; Рисолаи мусиқи, Т., 1997.
Ад.: Шомуцамедов Ш. М., Форс-тожик адабиёти классиклари, Т., 1963; Ҳайитметов А., Абдураҳмон Жомий, Т., 1989.
Абдуқодир Ҳайитметов, Шоислом Шомуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.