Ogahiy

Ogahiy (töliq ismi Muhammadrizo Erniyozbek öğli) — özbek şoiri, tarixçi va tarjimon. U Xiva xonligi davrida yaşab, lirik devon, tarixiy asarlar va köplab tarjimalar yaratgan.

Ogahiy 1809-yilda Xiva yaqinidagi Qiyot qişloğida mirob oilasida tuğilgan. Uning tuğilgan sanasi özbekça Vikipediyada 17-dekabr, inglizça Vikipediyada ham 17-dekabr deb berilgan; vafoti 1874-yil (özbekça va inglizça manbalarda 14-dekabr). Rusça Vikipediyada faqat yillar körsatilgan.

Otasi erta vafot etgaç, uni amakisi — şoir va tarixçi Munis (Şermuhammad) tarbiyalab, öqiş va yozişni örgatgan. Rusça manbaga köra, otasi vafot etganda Ogahiy uç yoşda bölgan. U Xiva madrasalarida tahsil körib, arab, fors va turk tillarini egallagan, Navoiy, Fuzuliy, Bedil kabi mumtoz şoirlar ijodini örgangan.

1829-yilda Munis vafot etgaç, Xiva xoni Olloqulixon Ogahiyni uning örniga mirob etib tayinladi. Mirob suv taqsimoti bilan şuğullanadigan mas'ul lavozim edi. 1845-yilda otdan yiqilib, oyoği şol bölib qolgan. 1857-yilda miroblik vazifasidan iste'fo bergan. Umrining oxirigaça kasalmand va moddiy muhtoj ahvolda yaşagan. Rusça Vikipediyaga köra, u Şayx Mavlon Bobo majmuasi hududiga dafn etilgan, 2004-yilda qabri ustida maqbara qurilgan.

Ogahiy xalq orasida köproq lirik şoir sifatida tanilgan. Uning „Ta'viz ul-oşiqin“ („Oşiqlar tumori“, 1872) devoni bizgaça töla yetib kelgan. Unda ğazal, mustazod, muhammas, ruboiy, qasida va boşqa janrlarda jami taxminan 18 000 misra bor; fors tilidagi 1300 misra şe'r ham kiritilgan. Devon markazida işq mavzusi turadi. Ogahiy ğazal hajmini 23 baytgaça yetkazgan va mustazodning yangi şaklini kaşf etgan deb ta'riflanadi.

U tarixiy asarlar ham yozgan: „Riyoz ud-davla“ (1825–1842-yillar), „Zubdat ut-tavorix“ (1843–1846), „Jomiʼ ul-voqeoti sultoniy“ (1846–1855), „Gulşani davlat“ (1856–1865) va „Şohidi iqbol“ (1865–1872). Ular Xorazmdagi xalqlarning tarixi, ijtimoiy va madaniy hayoti hamda xonlikning boşqa xonliklar bilan munosabatini aks ettiradi. Feruzga bağişlangan „Qasidai nasihat“da hukmdorga adolat bilan boşqariş böyiça maslahatlar berilgan.

Ogahiy Mirxond, Sa'diy, Jomiy, Hiloliy, Nizomiy va boşqa mualliflarning asarlarini fors tilidan özbekçaga ögirgan. „Haft paykar“ni nasriy yöl bilan, „Guliston“ni qisqartirib tarjima qilgan; „Yusuf va Zulayho“ hamda „Şoh va gado“ni baytma-bayt ögirgan. Rusça manbada uning 20 dan ortiq asar tarjima qilgani aytilgan.

„Ta'viz ul-oşiqin“ Xivada toşbosmada naşr etilgan (1905–1909). Keyinçalik asarlari 1960, 1971 (olti jild) va 1999-yillarda çop etilgan. Özbekistonda köça, maktab va Xorazm viloyati musiqali drama va komediya teatriga Ogahiy nomi berilgan. Qiyot qişloğida Ogahiy boği va uy muzeyi mavjud, 2019-yildan u yerda Ogahiy nomidagi ijod maktabi faoliyat yuritadi. Rusça manbada qayd etilişiça, uning şe'rlari Xorazm va Xiva yodgorliklarida bitilgan.