A.N. 10—12 yoşlaridan şe'r yoza boşlagan. Tarixçi Xondamirning yozişiça, yoş A.N.ning iste'dodidan mamnun bölgan mavlono Lutfiy, uning:
Orazin yopqoç, közumdan soçilur har lahza yoş,
Böylakim, paydo bölur yulduz, nihon bölğaç quyoş
matla'li ğazalini tinglab: «Agar muyassar bölsa edi, özimning ön-ön ikki ming forsiy va turkiy baytimni şu ğazalga almaştirardim...» degan. A.N. 15 yoşida şoir sifatida keng tanilgan. Şe'rlarini turkiy (Navoiy taxallusi b-n) va forsiy (Foniy taxallusi b-n) tillarida yozgan.
A.N. 13—14 yoşlarida otasi hayotdan köz yumadi. Uni Abulqosim Bobur öz tarbiyasiga oladi, katta badiiy iste'dodi uçun ğoyat e'zozlaydi. 1456 y. okt-.da mamlakat poytaxti Hirotdan Maşhadga köçiriladi, Abulqosim yoş Alişerni ham, öz xizmatida bölgan Husayn Boyqaroni ham Maşhadga olib ketadi. 1457 y.ning bahorida tösatdan Abulqosim Bobur ham vafot etdi. A.N. uçun bu, otasi vafotidan keyingi, ikkinçi oğir judolik böldi. U Maşhad madrasalaridan birida öqişini davom ettiradi. Dösti Husayn Boyqaro esa Marv va Çorjöy tomonlarga omad qidirib ketadi. Xurosonni temuriylarning yana bir vakili, Movarounnahr hukmdori Sulton Abu Said egalladi va poytaxtini Samarqanddan Hirotga köçiradi. Husayn Boyqaroning taxtni egallaş yölidagi birinçi raqibi — Abu Sayd edi. A.N. oilasining xohişrağbati Husayn tomonda bölib, bu avvalo ularning oilaviy yaqinliklari b-n izohlanardi; bundan yangi hukmdor ham yaxşi xabardor edi. Örtadagi bu vaziyat A.N. hayotini murakkablaştirgan. A.N. Maşhadda oddiy bir mullavaçça sifatida yaşadi. Şoirning bu davrdagi ijodida öz yurtini soğinib yozgan ğazallari talaygina. Orada, xususan, yoz fasllarida Hirotga borib-kelib ham turgan. 1463 y.da esa u uzil-kesil Hirotga qaytdi. Biroq bu yerda ahvol özgargan, şahar xarobaga aylangan edi. Xuroson poytaxtida Sulton Abu Said öz tartibini örnatgan, muhim vazifalarga u b-n Movarounnahrdan kelgan kişilar tayinlangan, A.N. ga yaqin kişilar quvğin qilingan, Husayn Boyqaro b-n birga ketgan toğalari — Mirsaid va Muhammad Ali uruşda halok bölgan, yaşaş uçun biron joy topiş muammo edi. A.N.ning öşa kunlardagi ahvoli uning keyinçalik ustozi Sayyid Hasan Ardaşerta Samarqanddan yozgan maktubidagi şe'riy satrlarda nihoyatda ta'sirli va haqqoniy ifodalab berilgan. Bu vaqtda mamlakatda taniqli şoir bölib qolgan A.N.ni Abu Sayd ta'qib qilib, Hirotdan çiqarib yuboradi. Şoir Samarqandga ketişga majbur böladi. A.N. Samarqandda 1465 y.dan 1469 y.ning bahorigaça yaşadi, Fazlulloh Abu Lays madrasasida öqib, turli fanlarga oid bilimlarini yanada çuqurlaştirdi. Samarqandning közga köringan şoirlari — Şayxim Suhayliy, Mirzobek, Mavlono Xovariy, Mir Qarşiy, Harimi Qalandar, muammogöy Uloyi Şoşiy, olim Mavlono Muhammad Olim va b. b-n hamsuhbat böldi va döstlaşdi. Samarqand ş. hokimi Ahmad Hojibek asli hirotlik bölib, Vafoiy taxallusi b-n şe'rlar yozardi, u A.N.ga alohida hurmat va e'tibor b-n qaradi. Uning yordamida A.N. davlat işlari b-n ham şuğullana boşladi. U davlat işlarini boşqarişda dastlabki tajribani şu yerda orttirdi va bu unga keyinçalik asqotdi. A.N.ning Samarqanddagi siyosiy va davlat faoliyati yuqori baholanib, unga «Çiğatoy amiri» unvoni berilgan.
1469 y. boşlarida Sulton Abu Sayd Qoraboğda öz askarlari tomonidan öldiriladi. Köpdan buyon şunday vaziyatni kutib yurgan Husayn Boyqaro zudlik b-n kelib, Hirot taxtini egallaydi. A.N. ham Hirotga yetib keladi. 1469 y. 14 apr. kuni, ramazon hayiti munosabati b-n uyuştirilgan qabul marosimida A.N. özining Husayn Boyqaroga yangi yozgan «Hiloliya» qasidasini taqdim etadi. Podşoh A.N.ni muhrdorlik mansabiga tayinlaydi.
A.N. Husayn Boyqaroning eng xavfli siyosiy raqibi — Yodgor Muhammad Mirzoni tunda qölga olişda şaxsiy jasorat körsatadi. Yangi hukumatning ortiqça soliqlaridan norozi bölib, qözğolon kötargan xalq ommasini tinçitişda adolat va mardonavorlik b-n iş tutadi. Şu voqealardan söng ma'lum vaqt ötgaç, Husayn Boyqaro hukumatidagi muxrdorlik vazifasiga A.N.ning roziligi b-n uning samarqandlik dösti, şoir Şayxim Suhayliy tayinlanadi. A.N.ning maqsadi saroyda maslahatçi bölib qoliş, köproq ijodiy iş b-n şuğullaniş edi. Biroq Husayn Boyqaro 1472 y.ning fev. oyida uni öz saroyining boş vaziri qilib tayinlaydi va unga «Amiri kabir» unvonini beradi. A.N. yangi lavozimda avvalo butun kuçini mamlakatda tinçlik va osoyiştalik örnatişga qaratdi. Vaqf işlarini tartibga solişga kirişdi. Şaharlarda savdo-sotiqni, hunarmandçilikni rivojlantirişga katta ahamiyat beradi. A.N. sa'yi harakati b-n qişloqlarda dehqonçilik madaniyati ösib boradi. Şaharlar, xususan Hirot kun sayin obod böla boşlaydi.
Buyuk insonparvar A.N. örta asrdagi Uyğoniş davrining boşqa uluğ zotlari singari butun hayoti b-n haqiqiy inson qanday bölişi lozimligini körsatdi. U öz davridagi nohaqlikka, adolatsizlikka qarşi kuraşdi, amaldorlarning öz vazifalarini suiiste'mol qilişlarini va ta'magirliklarini foş etdi, ojiz, muhtoj kişilarni öz himoyasiga oldi. Sulton Husayn Boyqaro podşohlik qilgan, A.N. hukumatda boş vazir vazifasini egallagantşllarda heç bir mamlakatga qarşi bosqinçilik uruşi olib borilmadi. Boş vazir A.N. madaniyat va san'atning çinakam homiysi sifatida taniladi. Uning faoliyatida ijtimoiy-siyosiy masalalarni töğri hal etişga intiliş, jamiyatdagi barça ijtimoiy qatlamlarga, barça qavmlarga bir xil munosabatda böliş, heç qaysi birini kamsitmaslik, hammaning manfaatiga barobar xizmat qiladigan jamoat binolarini qurişga alohida e'tibor beriş oldingi uringa çiqa boşladi. Xondamirning qayd qilişiça, 80-y.lar davomida A.N. öz mablağlari hisobidan Hirotda va mamlakatning boşqa şaharlarida bir neça Madrasa, 40 ta rabot, 17 masjid, 10 xonaqoh, 9 hammom, 9 köprik, 20 ga yaqin hovuz qurgan yoki ta'mirlattirgan. Ular orasida Hirotdagi «Ixlosiya», «Nizomiya» madrasalari, «Xalosiya» xonaqohi, «Şifoiya» tibgohi, Qur'on tilovat qiluvçilarga möljallangan «Dorulhuffoz» binosi, Mar-vdagi «Xusraviya» madrasasi, Maşhaddagi «Dorul-huffoz» xayriya binosi va b. noyob me'morlik yodgorliklari bor.
Bu davrda Hirotda adabiy hayot jöş urgan. A.N. atrofida Şayxim Suhayliy, Xoja Osafiy, Binoiy kabi önlab şoirlar, Hasan Noiy, Xoja Abdullo Marvoriy, Qulmuhummad Udiy, Şohquli Ğijjakiy kabi önlab sozandalar, Mirxond, Xondamir kabi tarixçilar, Sultonali Maşhadiy, Abdujamil Kotib, Xoja Hofiz Muhammad, Sultonali Koiniy, Muhammad Xandon, Mavlono Hijroniy kabi maşhur kotiblar, Behzod kabi musavvirlar qizğin ijodiy mehnat b-n band edilar. Hirotda, umuman Xuroson mul-kida ma'naviy hayotning baquvvat ustunlaridan Abdurahmon Jomiy b-n A.N. örtasidagi ijodiy hamkorlik — ustoz-şogirdlik köp masalalarda hamfikrlilikka olib keldi. A.N.ning özbek tilidagi dastlabki yirik asarlaridan «Hiloliya» qasidasi Sulton Husayn Boyqaroga bağişlangan bölsa, forsiy tildagi birinçi yirik asari «Tuhfat ul-afkor» (1476) qasidasi Jomiyga bağişlangan edi.
1470-y.larning oxirlarida A.N. özining özbek tilida yozgan şe'rlaridan iborat ilk devoni — «Badoye' ul-bidoya» («Badiiylik ibtidosi»)ni tuzdi. Mazkur devonda 777 ğazal, 85 ruboiy, 52 muammo, 46 qit'a, 53 fard, 10 tuyuq, 10 luğz, 3 mustazod, 5 muxammas, 3 tar-je'band, 2 musaddas bölib, bunday mukammal devonni tuziş Navoiygaça kamdan-kam özbek şoiriga nasib bölgan. A.N. «Badoye' ul-bidoya» tuzilgandan keyingi davrda yozilgan özbekça şe'rlari asosida 1480 y.larning oxirida «Navodir un-nihoya» («Behad nodirliklar») devonini tuzdi. 1841 — 82 y.larda A.N. «Çixl hadis» («Qirq hadis» yoki «Arbain») asarini yozadi. Bunda Muhammad payğambar(sav) ning qirq hadisi törtlik b-n şe'riy ifodalab berilgan.
A.N. mansub adabiy hayotda şe'riy janrlardan ğazal, qasida, ayniqsa muammo yozişga qiziqiş kuçli edi. A.N. forsiy devoniga 373 muammo kiritgan. Şunday adabiy mayllar tufayli 1485 y. muammo yoziş qoidalari haqida maxsus «Mufradot» asarini yaratdi.
A.N.da özbek tilida «Xamsa» — beş doston yaratiş maqsadi yoşligidan bölgan. Bu maqsadini 1483—85 y.larda amalga oşirdi. Asar özbek adabiyoti şuhratini olamga yoyib, jahon adabiyotining durdonalaridan biriga aylandi.
«Xamsa»dan keyin Navoiy yana bir qança asarlar yaratdi. 1485 y. uzining maşhur «Nazm ul-javohir» asarini yozdi, bunda birinçi xalifalardan bölmiş Hazrat Alining 266 ta hikmatli gapi ruboyi tarona (tört misrasi ham qofiyalangan) şaklida bayon etilgan. Öşa Davr kitobxonlari, şu jumladan, tarixçi Xondamir bu asarni ğoyat yuksak baholagan. A.N.ning insonparvarlik faoliyati, ilğor qaraşlari, uning obrö-e'tibori xalq orasida tobora ortib borişi öz manfaatlarini közlagan saroy ayonlari orasida norozilik tuğdirdi. Ular şoir b-n podşo orasiga nifoq solişga urindilar. Natijada 1487 y.da Husayn Boyqaro A.N.ni vazifasidan böşatadi, boş vazir vazifasini Muhammad Majdiddin egallaydi. Navoiy esa Astrobodga hokim qilib tayinlanadi. Navoiy hokimlik qilgan 2 yil davomida Astrobod ş. va viloyati obodonlaşib, qöşni davlatlar b-n yaxşi munosabatlar örnatiladi, savdo işlari yölga qöyiladi. A.N. Astrobodda ham köp yangi şe'rlar yozgan, Hirotdagi yor-döstlariga maktublar yöllab turgan. Uning Astroboddan Husayn Boyqaroning katta öğli Badiuzzamonta yozgan maktubini davlatni boşqariş haqidagi risola, deyiş mumkin.
A.N. doim Husayn Boyqaroni adolatli va ma'rifatli hukmdor qiyofasida köriş orzusi b-n yaşadi. Astroboddan Husayn Boyqaroga va boşqa amaldorlarga yozgan maktublarida ularni insof va adolatga çaqirar, davlat idora usulida mustahkam tartib örnatiş va ayrim islohotlar ötkazişga undar edi. Lekin A.N.ning istaklari töla amalga oşişi qiyin edi. Astrabodda Navoiy b-n Husayn Boyqaro munosabatlariga putur yetkazuvçi gaplar yuzaga kelgaç, podşoh A.N.ning Hirotga qaytişiga ruxsat beradi. Husayn Boyqaro Navoiyga bir neçta yuksak lavozimlarni taklif qiladi. A.N. rozi bölmagaç, unga «Muqarrabi hazrati sultoniy» («Sulton hazratlarining eng yaqin kişisi») degan rasmiy unvon beriladi. Bu b-n u davlatning hamma işlariga aralaşa olar va podşoh b-n körişiş imkoniga ham ega bölar edi. Binobarin, saroy amaldorlari, şu jumladan, Muhammad Majdiddin ham har bir muhim masalani köp vaqt u b-n kelişişga majbur edi. Lekin A.N. b-n Majdiddin örtasidagi nodöstona munosabatdan köpçilik xabardor edi. Navoiyning Balxda hokim bölib turgan ukasi Darveşali Majdiddindan ranjib, boş hukumatga qarşi isyon kötargani ham ma'lum. Bu isyon Navoiyning aralaşuvi b-n tinçitilgan. Aynan şu voqea 1490 y.dan Majdiddinning siyosat maydonidan ketişiga asosiy sabab bölgan.
A.N. hamişa köproq ijodiy va ilmiy işlar b-n şuğullaniş, bu boradagi rejalarini amalga oşiriş xayoli b-n yaşardi. Hayot esa uning rejalariga öz tuzatişlarini kiritar edi. 1488 y. Sayyid Hasan Ardaşer, 1492 y. Jomiy, 1493 y. olim va şoir Pahlavon Muhammad birin-ketin hayotdan köz yumdilar. Navoiy özi uçun qadrdon bölgan bu insonlar xotirasini abadiylaştiriş, ularga öz hurmatini izhor etiş uçun «Holoti Sayyid Hasan Ardaşer», «Xamsat ul-mutahayyirin».(«Beş hayrat»), «Holoti Pahlavon Muhammad» nomli risolalarini yozdi. Astrobodda yoza boşlagan «Tarixi muluki Ajam» («Ajam podşohlari tarixi») asarini tuğalladi (1489). 1490 y. u öziga zamondoş şoirlar haqida Jomiyning «Bahoriston», Davlatşoh Samarqandiyning «Tazkirat uş-şuaro» asarlari şaklida «Majolis un-nafois» («Nafislar majmuasi») tazkirasini tuzişga kirişib, 1492 y.da tugalladi. Şu vaqtning özida A.N. özbek tilida şe'riyat nazariyasi, aniq-roği, aruz vazni qoidalari haqida «Mezon ul-avzon» («Vaznlar ölçovi») ilmiy qöllanmasini yaratdi. 1494 y.da turkiy tildagi maktublarini töplab «Munşaot» («Maktublar») majmuasini tuzdi. 1495 y. Jomiyning «Nafahot ul-uns» asarini «Nasoyim ul-muhabbat» («Muhabbat şabadalari») nomi b-n tarjima qilib, uni qayta işlab, turkiy maşoyixlar haqidagi yangi ma'-lumotlar b-n boyitdi. Şu boisdan «Nasoyim ulmuhabbat»ga A.N. ning mustaqil asari sifatida qaraş mumkin.
A.N. 1491—92 y.lardan boşlab turkiy tilda yozilgan hamma şe'rlaridan yangi, yiğma devon tuzişga kirişdi va bu iş 1498—99 y.da nihoyasiga yetdi. Devonning umumiy nomi «Xazoyin ul-maoniy» («Ma'nolar xazinasi») bölib, 4 qismdan iborat bölganligi uçun «Çor devon» deb ham atalgan. Devon şoirning butun hayoti davomida yozilgan şe'rlarini qamrab olgan, ularda A.N. ning barça davrlaridagi kayfiyati, dunyoqaraşi, orzu-umidlari ifodalab berilgan. Taxminan şu yillarda A.N. forsiy şe'rlaridan taşkil topgan «Devoni Foniy» («Foniy devoni»)ni, forsiy tildagi 2 qasidalar majmualarini tuzib, forsiy şe'riyat taraq-qiyotiga ham özining munosib hissasini qöşdi. Xurosonda forsiyzabon xalqlar köpçillikni taşkil etganligi inobatga olinsa, A.N.ning bu tilda ham samarali ijod qilgani mamlakat ma'naviy ehtiyojini yaxşi his etganligini bildiradi.
1490 y.larning örtalariga kelib mamlakatda ijtimoiy-siyosiy tanglik kuçaya boşlaydi. Temuriylar xonadonida hukmdor öğillari örtasida yuzaga kelgan ziddiyatlar esa bu tanglikni yanada kuçaytiradi. Har bir şahzodaning öz tarafdorlari bölib, ularni murosaga keltiriş köp vaqt A.N. zimmasiga tuşar edi. Boş vazir Nizomul-mulk esa 1496—97 y.larda bu oilaviy mojarolarda bir tomonlama harakat qilib, Muzaffar Mirzonkt onasi — Xadiça begimga yon bosadi. Şu asosda Husayn Boyqaro b-n Astrobodda hokimlik qilayotgan Badiuzzamon örtasida harbiy töqnaşuv yuz berdi. Saroydagi fitna, jumladan, Nizomulmulkning qabihligi natijasida Badiuzzamonning öğli, Husayn Boyqaroning eng sevimli nabirasi, Navoiyning esa ixlos qöygan şogirdi Mömin Mirzo fojiali öldiriladi. Bular hammasi A.N. hayoti va kayfiyatiga salbiy ta'sir körsatadi.
A.N.ning şe'riy dahosi 15-a. oxirlariga kelib yana jöş urdi. U 2 yil mobaynida 2 ta yirik asar — «Lison ut-tayr» («Quşlar tili») dostonini va «Muhokamat ul-luğatayn» («Ikki til muhokamasi») nomli ilmiy asarini yaratdi. A.N.ning sönggi buyuk asarlaridan yana biri nasriy pandnoma yusinida yozilgan «Mahbubul-qulub» («Qalblar sevgani»)dir. U Şarq adabiyoti tarixida Şayx Sa'diyning «Guliston», Kaykovusning «Qobusnoma», Nizomiy Aruzi Samarqandiyning «Çor maqola» kabi asarlari qatorida turadi. Bu asarida A.N. özining hayot yölini, boşidan keçirgan turmuş maşaqqatlarini yorqin tasvirlab bergan.
1500 y.ning dek.da Husayn Boyqaro isyon kötargan öğli — Muhammad Husayn b-n sulh tuzib, Hirotga qay-tar ekan, A.N.ni ham uni kutib olişi lozimligiga işorat qiladi. Orada 2—3 kunlik yöl bor edi. A.N. özining sönggi şe'rini Poyob rabotida yozgan va undan nusxa köçirtirib, kelayotgan Husayn Boyqaroga yuborgan. Uçinçi kuni A.N. hukmdor istiqboliga yaqinlaşayotganida özini yomon his etgan, u b-n körişayotganda huşidan ketib, qaytib öziga kelmagan va hayotdan köz yumgan.
A.N.ning adabiy va ilmiy merosini 4 faslga böliş mumkin: 1. Devonlari. 2. Dostonlari. 3. Forsiy tildagi şe'riy merosi. 4. Ilmiy-filologik, nasriy va tarixiy asarlari.
A.N.ning özbek tilida yaratgan şe'riy merosi asosan «Xazoyin ul-maoniy» devoniga jamlangan. Asar 4 qismdan iborat. Devonning birinçi qismiga «Ğaroyib ussigar» («Bolalik ğaroyibotlari»), ikkinçi qismiga «Navodir uş-şabob» («Yigitlik nodirotlari»), uçinçi qismiga «Badoye' ul-vasat» («Örta yoş badialari») va nihoyat, törtinçi qismiga «Favoyid ulkibor» («Keksalik foydalari») degan nomlar berildi. «Xazoyin ul-maoniy» inson bolasining murakkab va yuksak tafakkuri hamda behisob his-tuyğulari b-n boğliq minglarça şe'r va önlarça şe'r turlarini öz içiga olgan majmua bölib, Şarq adabiyoti tarixida noyob hodisadir. Bu xil majmua A.N.ga qadar Amir Xisrav Dehlaviy tomonidangina tuzilgan. Uşbu devonga kirgan minglarça şe'rlarni A.N. butun umri davomida turli şaroitlarda, har xil sabablar b-n yozgan bölib, ular şoir hayoti va u yaşagan davr b-n sonsiz-sanoqsiz iplar orqali boglangan. A.N. «Xazoyin ul-maoniy» ga qadar «Ilk devon», «Badoye' ul-bidoya», «Navodir un-nihoya» devonlarini tuzgan. «Xazoyin ul-maoniy» ana şu 3 devonga kirgan hamda «Navodir ul-nihoya» tuzilgandan keyin yozilgan şe'rlar asosida yuzaga kelgan.
A.N.da keksalik çoğlarida barça şe'rlarini yiğib, xronologik tartibda 4 devon tuziş ğoyasi bölgan. Biroq «Xazoyin ul-maoniy»ni tuzişda muharrirlik vazifasini bajargan Husayn Boyqaro bu ğoyani qöllab-quvvatlamagan körinadi. Uning «Ğaroy-ib ussiğar» devoni bolalik maşqlaridan, «Navodir uş-şabob» yigitlik şe'rlaridangina iborat bölmay, bu boşlanğiç devonlarda şoirning keyingi davr şe'riy mö'jizalaridan ham namunalar borki, Husayn Boyqaro şuni ma'qul körgan. Şu sababdan «Xazoyin ul-maoniy» tarki-bidagi 4 devon nomining mazmunini şartli ma'noda tuşuniş, bunda şe'rlar köp holda aralaş holda joylaştirilganini nazardan qoçirmaslik zarur.
«Xazoyin ul-maoniy»dagi 4 devonning har birida 650 tadan 2600 ğazal, umuman 4 devonda 210 qit'a, 133 ruboiy, 86 fard, 52 muammo, 13 tuyuq, 10 muxammas, 10 çistoy, 5 musaddas, 4 tarje'band, 4 mustazod, 1 musamman, 1 tarkibband, 1 qasida, 1 masnaviy, 1 soqiynoma mavjud bölib, Şarq şe'riyatining 16 turi namoyondir.
A.N.ning muhabbat va bu b-n boğliq tuğyonlari, xususan ğazallari uning yigitlik davrida yozilgan. Bunga uning «Ilk devoni»ga kiritilgan, xalq orasida «Qaro közum», «Kelmadi» («Munojot») nomlari b-n maşhur bölgan va kuylanadigan ğazallari yaxşi misol böla oladi. Bu kabi şe'rlarida şoir pok va yuksak işqiy keçinmalarni baland ehtiros va falsafiylik b-n ifodalab bera olgan. Uning «Topmadim» radifli ğazali ham şu davrda, aniqroği, Maşhaddan Hirotga qaytib, şaxsiy turmuşini izga soliş taraddudida yurganda, lekin uning moddiy jihatdan noçor ahvoldaligi tufayli oila qurişi qiyinlaşgan, Sulton Abu Sayd esa uni ta'qib qilgan paytda yozilgan bölib, uning har bayti yurakni tirnaydi. A.N.ning işqiy şe'rlarini faqat bir subyektga qaratilgan, deyiş qiyin. U hayotga keng nigoh b-n qarab, barça gözalliklarni nazokatli tuyğularni qadrlagan, noyob söz va iboralar b-n qalbdan ifodalay bilgan. Lekin hayot qiyinçiliklari va ziddiyatlari orqasida öz orzu-umidlariga yetişa olmagan şoir özining insoniy norozilik tuyğularini olovli şe'riy satrlarda bayon etadi. A.N.ning işq b-n boğliq tasvirlari rang-barang va boy bölib, biz unda inson hayoti va holatining çeksiz köp qirralarini — şodlikni ham, xafaçilikni ham, takrorlanmaydigan lahzalarni ham, har kun, har soatda yuz beruvçi köngilsizliklarni ham köramiz. Zotan özbek şe'riyatida inson dardi va hasratlarini, öz sevgilisiga talpinişlarini Navoiydan ötkazib ifodalagan şoirni topiş qiyin. A.N. ning işqiy mavzuda yozgan şe'rlarining öziga xos xususiyatlaridan yana biri şundaki, ulardagi köp ğoya va timsollar, tasviriy detallar an'anaviy xarakterga ega. Şu b-n birga işq va işqiy obrazlar talqinida ham boşqa mumtoz ijodkorlar kabi A.N. ramziylikka köp örin beradi. «Yor» — bu dunyo gözaligina emas, uningça, bu — butun borliqni yaratgan va hamma narsani harakatga keltirib turgan Alloh hamdir. Şoir özining tasavvufiy şe'rlarida yorning qoşi, közi, zulfi, soçi (va h.k.) deganda Allohning kuç-qudrati, mehri, oliy darajadagi gözalliklarini közda tutadi. A.N.ning barça lirik janrlarga oid şe'rlari yuksak mahorat b-n yozilgan bölib, inson manfaatlariga, uning e'tiqodini mustahkamlaşga, ruhini soğlomlaştirişga xizmat qiladi. Uning falsafiy, axloqiy mazmundagi hayot nafasi ufurib turgan har bir şe'ri bu janrning ölmas namunalaridir (yana q. «Xazoyin ul-maoiiy»).
Uluğ şoir ijodining şoh asari «Xamsa» 5 dostondan iborat. Bular «Hayrat ul-abror» («Yaxşilar hayrati»), «Farhod va Şirin», «Layli va Majnun», «Sab'ayi sayyor» («Yetti sayyora»), «Saddi Iskandariy» («Iskandar devori») dostonlaridir. Fors adabiyotidagi xamsaçilikka javob sifatida özbek tilida birinçi marotaba yaratilgan A.N. «Xamsa»si bu tilning çeksiz imkoniyatlarini amalda isbot etdi. 52 ming misradan iborat bu beşlik 15-a. islom tafakkurining borliq va tabiat, inson va jamiyat, axloq va kamolot haqidagi öziga xos qomusi edi. Şoir voqealarni qadim Şarq tarixining Xusrav, Bahrom, Iskandar kabi nomlari afsonalar b-n çulğangan şaxslar, Layli va Majnun kabi oşiqlar hayotidan oldi. Ularga yangi mazmun berdi, turkona ruh kiritdi. Davrning dardli masalalarini, avlodlarning orzu va armonlarini kötarib çiqdi. «Xamsa» zamondoşlariga nihoyatda zör ta'sir körsatdi. Abdurahmon Jomiy uni hayajon b-n olqişladi. Sulton Husayn esa şoirni özining oq otiga mindirib, jilovdorlik qildi (yana q. «Xamsa»).
«Lison ut-tayr» — A.N.ning sönggi dostoni «Xamsa»dan 14 y. keyin — 1498—99 y.da yaratilgan. Bu asarini şoir «Foniy» taxallusi b-n yozgan. Çunki bu davrda uning hayoti keksalikka yuz ögirgan, aniqroği, bu dunyosidan köproq u dunyosini uylay boşlagan edi. Mazkur asar bolaligida sevib öqigani — Farididdin Attorning «Mantiq ut-tayr» («Quşlar tili») dostoniga javob tarzida, şoirning öz ta'biri b-n aytganda, «tarjima rasmi bila» yuzaga keltirgan şe'riy mö'jizasi edi. «Lison ut-tayr» aruzning ramali musaddasi maqsur (foilotun — foilotun — foilon) vaznida yozilgan bölib, 3598 baytdan iborat. Dostondagi boş ğoya, boş muammo tasavvufdagi imon, e'tiqod va ma'naviyat masalalaridir. A.N.ning niyati oddiy insonlarga insoniylikning ilohiy mohiyatini tuşuntirib beriş, ularni oğir sinovlardan ötkazib, komil inson darajasida köriş. Şoir asarda quşlar timsolida tasavvuf yöliga kirgan va Allohni körişga, unga yetişişga astoydil kirişgan xudojöy insonlarni tasvirlaşga intilgan. Hudhud degan quş nomidan söylangan yuzlarça hikoyalar tasavvufiy mazmunda bölib, ular hammasi hayotiy, biri biridan qiziqarli. Quşlarning rang-barang timsollari orqali A.N. özining tasavvuf ta'limoti b-n boğliq ğoyalarini, Allohning hamma narsaning taşqarisida emas, balki içida, özida ekanini körsatiş va isbotlaşga harakat qiladi. Insonning uluğvorligini majoziy uslub b-n, ta'sirli qilib, real ijtimoiy, axloqiy hodisalar ila boğlab tasvirlagan. Tasavvufning vaxdat ul-vujud nazariyasi ham şu tarzda özining badiiy in'ikosini topgan. Bu b-n Navoiy tasavvuf ğoyalarini keng kitobxonlar ommasiga badiiy kurkam va jonli yetkazişda oliy darajada san'atkorlik körsatgan (yana q. «Lison ut-tayr»).
A.N. butun hayoti davomida özbek tili b-n bir qatorda forsiy tilda ham ijod qilib, barakali meros yaratdi. Uning bu tildagi şe'rlari 1490-y.larning örtalarida, Eron olimi Yusuf Şeroziy taxminiça, 1495—1500 y.lar orasida muallif tomonidan devon holiga keltirilgan va «Devoni Foniy» nomi b-n maşhur. Mazkur devoni 1963 y.da Tehronda, 1965 y.da Toşkentda, 1993 y.da Duşanbada naşr etilgan. Özbek olimi Sulaymonov tavsifi böyiça, «Devoni Foniy»da, «Deboça»dan taşqari, 7 qasida, 554 ğazal, 1 musaddas, 1 marsiya, 72 qita, 73 ruboiy, 16 tarix, 373 muammo, 9 luğz bor. «Devoni Foniy»dagi ğazallarning aksariyati maşhur fors şoirlari şe'rlariga tatabbulardan iborat. Jumladan Jomiyning 52, Hofiz Şeroziyning 237, Xisrav Dehlaviyning 33, Sa'diy Şeroziyning 25, Mavlono Kotibiyning 5, Şohiy Sabzavoriyning 5, Kamol Xöjandiyning 4 va b. ğazaliga tatabbu boğlangan. A.N. fors tilida yozgan original ğazallariga «Muxtara», «Ixtiro» deb sarlavha qöygan bölib, ularning soni 50 dan ortiq.
A.N. özining forsiy kasidalaridan alohida töplamlar ham tuzgan bölib, ularning biri «Sittai zaruriya» («Olti zarurat»), ikkinçisi «Fusuli arbaa» («Tört fasl») deb ataladi. «Sittai zaruriya» töplamiga 6 qasida kiritilgan bölib, ularni Xisrav Dehlaviy, Jomiy, Anvariy, Haqoniy, Solmon Sovajiy va b. qasidanavislar ta'sirida yaratgan. U davrlarda şoirning şe'riy mahorati köp vaqt qasida yoziş b-n belgilanganini hisobga olsak, A.N.ning ham qasidanavislik salohiyati yuqori bölgan. A.N.ning «Fasuli arbaa» töplamiga 4 qasidasi kiritilgan bölib, ulardan «Bahor» 57 baytdan, «Saraton» 71 baytdan, «Xazon» 33 baytdan, «Day» 70 baytdan iborat. Ularda yilning 4 fasli — bahor, yoz, kuz va qiş, bu fasllardan har birining öziga xos gözalligi zavq b-n tasvirlangan va törttalovi ham zamon podşohi — Sulton Husayn Boyqaroni podşoh va şaxs, yaxşi dust va yaxşi inson sifatida vasf etişga bağişlangan. Umuman, A.N. özining forsiy tildagi asarlari b-n zamondoşlarining, birinçi navbatda, Jomiyning yuqori tahsiniga sazovor bölgan va fors-tojik adabiyoti, xususan şe'riyati rivojiga munosib hissasini qöşa olgan.
A.N. şoir böliş b-n birga öz davrining uluğ olimi, mutafakkiri ham edi. Navoiysiz bu davr fani va madaniyati taraqqiyotini tasavvur etiş qiyin. A.N. ilmiy tadqiqotlari va izlanişlarining katta qismi, tabiiyki, til va adabiyot masalalari b-n boğlangan. Şu ma'noda «Majolis un-nafois» tazkirasini yaratiş b-n A.N. öz davri adabiyotiga, uning ijodkorlariga öziga xos haykal örnatdi. Unda özbek va forsiy tillarda ijod qilgan 359 şoirning hayoti va yozgan asarlari haqida noyob ma'lumotlar berilgan, bu ijodkorlarning yutuklari va kamçiliklari, öziga xos xususiyatlari körsatilgan (yana q. «Majolis un-nafois»).
A.N.ning «Xamsat ul-mutahayyirin», «Holoti Sayyid Hasan Ardaşer», «Holoti Pahlavon Muhammad» asarlari «Majolis un-nafois»ning davomiday bölib, bu davr adabiyoti, fani va madaniyatining yirik namoyandalari hayotini örganişda eng qimmatli manbalardir. Bu asarlar badiiy-tasavvuf adabiyotining manoqib (yoki manqaba) janriga tegişli bölib, uslubining samimiyligi b-n ajralib turadi.
A.N.ning katta adabiy va tarixiy ahamiyatga ega «Munşaot» asari uning turkiy tilda öz zamondoşlari — podşohlar va şahzodalar, ilm va adabiyot axdlari b-n olib borgan yozişmalari majmuidan iborat, maktub janrining mukammal namunalari sanaladi. Maktublarning miqdori turli qölyozmalarda turliça, bir-birini töldiradi. A.N. özining forsiy maktublarini ham yiğib, «Munşaot» tuzgan. Biroq u bizgaça yetib kelmagan.
A.N.ning eng muhim asarlaridan biri «Vaqfiya» bölib, bir qaraşda, şoir va buyuk davlat arbobining özi kurgan imoratlariga vaqfi, ya'ni rasmiy hujjatidek körinsa ham, aslida unda Sulton Husayn Boyqaro davri davlat tizimi, A.N.ning bu davlatni boşqarişdagi örni, uning tarjimai holi, ijtimoiy-siyosiy va axloqiy qaraşlari katta bilimdonlik va aniqlik b-n yoritilgan. Şuning uçun ham navoiyşunoslikda bu asarga A.N. nasrining ajoyib namunasi sifatida qaraladi. Muallif fikrlarining ba'zilarini şe'r b-n, xususan ruboiy şaklida bayon qilişi uning qaysi masalaga qöl urmasin, özini şe'riyatdan heç uzoq turmaganini, doim şe'riyat b-n nafas olganini namoyon etadi.
A.N.ning adabiyot nazariyasiga oid «Mufradot» («Risolai muammo») asari forsiy tilda yozilgan, muammo yoziş va yeçiş qoidalarini ilmiy izohlaşga bağişlangan. Navoiy davrida bu şe'r turi nihoyatda keng iste'molda bölgan. Aftidan, bu janr nazariyasi va amaliyoti şu davr kitobxonlarining adabiy didi, tarbiyasi b-n ham boğlangan edi. A.N. ba'zan maxsus muammo yeçiş majlislari taşkil etgan.
A.N.ning «Mezon ul-avzon» («Vaznlar ölçovi») va «Muhokamat ul-luğatayn» («Ikki til muhokamasi» yoki «Ikki til tadqiqi») asarlari boşqa i.t.laridan farkdi ölaroq umumturkiy ahamiyatga ega va b. turkiy xalqlarning şe'riyati va tillarini örganişga ham xizmat qilib kelmoqda. A.N. «Mezon ul-avzon»ni aruzning birinçi tadqiqotçisi Xalil ibn Ahmad, keyingi davr olimlaridan Şams Qays, Xoja Nasriddin Tusiy, zamonaviy tadqiqotçilardan Jomiy tajribalaridan ijodiy istifoda etib yaratgan. Aruz vazni böyiça özbek tilidagi bu birinçi ilmiy qöllanmada uning asosiy ruknlari va b. unsurlari, 19 bahrining tuzilişi, ruboiy vaznlarini aniq ta'riflab, turkiy şe'riy misollar opqali asoslab, izoxlab berilgan. Asarda aruz vazniga tuşmaydigan şe'riy vaznlar — tuyuq, çinga, mustazod, aruzvoriy, budi-budoyi va b. turkiy şe'riy vaznlarga ham izoh va talqinlar berilgan. Bu asar aruz böyiça bugungi kunda ham öz ilmiy qimmati va amaliy ahamiyatini yöqotmagan.
«Muhokamat ul-luğatayn»da turkiy tilning ijtimoiy-siyosiy va madaniy hayotdagi örni, uning grammatik mukammalligi, sözlarga boyligi forsiy til qoidalari va hodisalariga qiyoslangan holda çuqur va aniq misollar orqali tahlil etilgan. A.N. özining bu tilni, uning jamiyat taraqqiyotidagi örnini, söz va iboralarga boyligini şoir sifatida çuqur egallagani uçun, uning boşqa tillardan kamlik joyi yöqligini, aksinça, ularga nisbatan öziga xos xususiyatlarga ega ekanligini vatanparvar olim sifatida ehtiros b-n körsatib, isbotlab bergan. Uning muqoyasa uçun keltirgan 100 ta turkiy fe'lining aksari özbek tilida hozirgaça iste'molda. Şu b-n birga «Muhokamat ul-luğatayn»da özbek adabiyoti tarixi, uning boşqa adabiyotlar, xususan forsiy adabiyot b-n yaqindan boğlanganligi, Navoiy ijodining rivojlaniş yullari, ayrim asarlarining yuzaga kelişi sabablari haqida ham qimmatli ma'lumotlar bor.
A.N. hayotining oxirlarida «Mahbub ul-qulub» nasriy asarini yezdi. Asar 3 qismdan iborat. Uning birinçi qismi 40 fasl. Har bir faslida muallif uzi yaşagan davrdagi bir tabaqa hayoti, axloqi va vazifalari haqida suhbat yuritadi. U uşbu tabaqa vakillarining yaxşi işlari haqida ham, ayb va nuqsonlari haqida ham goh halimlik b-n, goh ğazabnafrat b-n mulohaza yuritib, ularni insofga çaqirmoqçi, tarbiya-lamoqçi böladi. Asarda A.N.ning inson axloqiga va tarbiyasiga doir eng noyob pand va nasihatlari xalq maqollari va hikmatli sözlari şaklida bayon qilingan. Köp örinda şoir öz fikrlarini bayt, qita, masnaviy, ruboiy şaklida ifodalaşi asarga rang-baranglilik bağişlagan. «Tarixi muluki Ajam» va «Tarixi anbiyo va hukamo» A.N. Sulton Husayn Boyqaro davri ijtimoiy-siyosiy tarixiga bağişlab yozmoqçi bölgan asarining boşlanğiç bölaklaridir.
A.N. «Tarixi muluki Ajam»da qad. Eron podşohlari, ularning tarixda muxrlanib qolgan işlari va şaxsiyatlari töğrisida hikoya qiladi. Bundagi ma'lumotlarni Navoiy köproq Abulqosim Firdavsiyning «Şohnoma» dostonidan hamda «Tarixi Tabariy» kitobidan olgan. A.N.ning «Tarixi anbiyo va hukamo» asari esa islom dini tarixi b-n boğliq rivoyatlar va adabiy asarlarni, xususan bir qator payğambarlar hayotini Buqrot (Gippokrat), Aflotun (Platon), Batlimus (Ptolemey) kabi donişmandlarni bilib oliş uçun muhim manbadir. Ayni vaqtda A.N.ning bu asarlari özbek badiiy nasrining qad. va gözal namunalaridir.
A.N. özidan boy şe'riy, nasriy va ilmiy meros qol-dirgan bölib, bu merosning hajmi, «Lison ut-tayr» dostonida şoirning özi ta'kidlaşiça, 100 ming baytdan iboratdir. Bu boy meros b-n A.N. özbek adabiyotini jahon yuksakligiga kötardi va özbek adabiy tiliga asos soldi. Özbek adabiyotida lirik janrlar va dostonçilikning eng yuqori taraqqiyoti A.N. nomi b-n boğlangandir.
AN. asarlari önlab xalqlarning tillariga tarjima bölgan. Mac. «Majolis un-nafois» 16-a.dayoq fors tiliga Faxriy bin Sulton Muhammad Amiriy, Muhammad Qazviniy va Şohali Abduali Nişopuriy tomonidan 3 marta tarjima qilingan. A.N.ning boşqa tillarga tarjima qilingan dastlabki badiiy asari «Sab'ai sayyor» böldi. Xristofor Armaniyning 1557 y.da italyan tilida naşr etilgan «Sarandib şohi uç öğlonining ziyorati» asarida A.N.ning «Sab'ai sayyor» dostonidagi qoliplovçi hikoyasi — «Bahrom va Dilorom» hikoya qilinadi. Bu asar nemis, fransuz va golland tillariga tarjima qilinib, 11 marta naşr etilgan. Şuningdek, 17-a. Gruzin şoiri Sitsişvili A.N.ning «Sab'ai sayyor» dostonini erkin tarjima qilib, «Yetti gözal» dostonini yaratdi. 19-a.ning oxiri va 20-a.ning boşlarida A.N.ning «Muhokamat ul-luğatayn» asari turk va tatar tillariga tarjima qilindi.
A.N. vafot etganidan keyin ötgan davr mobaynida uning asarlari forsiy va turkiy xalqlar orasida keng yoyildi. Atoqli tojik şoirlarining köpçiligi, Fuzuliy, Kişvariy, Mirzo Fatali Oxundov, Sobir kabi ozarbayjon yozuvçilari, Ozodiy, Mahtumquli va Zelili kabi turkman şoirlari, qozoq yozuvçisi Abay Qönonboyev, qoralpoq sohibqalamlari Berdaq, Ajiniyoz, tatar şoirlari Abdulla Töqay, Hayum Nosiriy va b. A.N.ga yuksak baho berib, asarlaridan ta'lim oldilar, ayrim asarlariga nazira bitdilar.
A.N. ijodiyotiga qiziqiş, uni örganiş Yevropa va Rossiyada ham hiyla katta tarixga ega. Fransuz şarqşunosi Katrmer 1841 y.da bosilgan xrestomatiyasida A.N.ning «Muhokamat ul-luğatayn» va «Tarixi muluki Ajam»ini e'lon qilgan, I.N. Berezin «Turk xrestomatiyasi»da uning bir neça asarlaridan parçalar bergan. M. Nikitskiy 1856 y.da birinçi manbalar asosida «Amir Nizomiddin Alişer. Uning davlat va adabiyot sohasidagi ahamiyati» mavzuida magistrlik dissertatsiyasini yozadi. Şu b-n birga, N.I. Il'minskiy, V.V. Velyaminov-Zernov, V.V. Bartold, Ye.E. Bertels, S.N. Ivanov, N.I. Konrad, M. Belen, Pave de Kurteyl, E. Braun va b. şarqşunoslar A.N.ning faoliyati va merosi b-n şuğullandilar.
Turkistonda 20-a. boşidan boşlangan, taşabbuskori jadidlar bölgan ma'rifiy uyğoniş A.N.ning hayoti va faoliyatini örganişda ham öz ifodasini topdi. 1919 y.da Toşkentda Fitrat naşrga tayyorlagan «Insoniyat haqinda Navoiyning fikri» nomli risola bosilib çiqdi. Bu kitobça A.N.ning «Hayrat ul-abror» dostonining «Salotin bobida» («Sultonlar haqida») degan qismidan parça edi. Şundan söng A.N. ijodini örganiş va ommalaştiriş keng tus oldi. Adabiyotşunoslik fanining navoiyşunoslik sohasi yuzaga keldi. Bu sohada olimlar va adiblardan Oybek, O. Şarafiddinov, S. Ayniy, V. Zohidov, Izzat Sulton, A Kayumov, P. Şamsiyev, H. Sulaymonov, N. Mamayev, S. Ğaniyeva, A. Hayitmetov, A. Abduğafurov, A. Rustamov va b. salmoqli işlar qildilar, A.N. ijodi böyiça unlab nomzodlik va d-rlik dissertatsiyalari yozildi. Yozuvçi Oybek «Navoiy» romanini, Izzat Sulton «Navoiyning qalb daftari» hujjatli qissasini, L. Bat «Hayot böstoni» qissasini, Mirkarim Osim hikoyalar turkumini yaratdi. Ayniqsa, keyingi 50 yil navoiyşunoslikda sermahsul yillar böldi. A.N. asarlarining mamlakatimiz kitob fondlari va çet ellardagi kutubxonalarda saqlanayotgan deyarli barça nodir nusxalari örganildi. A.N.ning köpgina asarlarining ilmiy tanqidiy matni işlab çiqildi. «Devoni Foniy» va b. asarlarining nodir nusxalari topilib, naşr etildi. 20-a.da A.N.ning çinakam sahnaviy hayoti boşlandi. Izzat Sulton va Uyğun «Alişer Navoiy» dramasini (1945, 1948), I. Mahsumov bastakorlar Yu. Rajabiy va S. Jalil b-n hamkorlikda «Navoiy Astrobodda» musiqali dramasini (1967) yozdilar. A.N. obrazi kinoekranda ham mujassamlaşdi. A.N. dostonlari asosida yaratilgan «Farhod va Şirin» musiqali dramasi (1937), «Layli va Majnun» operasi (1942), «Suhayl va Mehri» baleti (1967), «Dilorom» operasi (1958), «Iskandar» dramasi (1991) teatr san'atining eng yaxşi asarlaridan bölib qoldi.
Biroq qariyb bir yarim asr davom etgan mustamlakaçilik davrida, ayniqsa şöro tuzumi davrida madaniy merosimizni xalqimizga yot mafkura qolipiga solib talqin qilişga urinişlar böldi. Bu hodisa A.N. ijodiga munosabatda ham öz ifodasini topdi. Uni yöqsillarning dösti, mulkdorlarning muxolifi qilib ta'riflaşga intilişdi. Jahon adabiyotining durdonasi bölgan asarlaridagi (mas, «Hayrat ul-abror» dostonidagi) ajoyib boblar qisqartirib naşr etildi. A.N. ning hayoti va ijodi Allohga imon keltirgan, Qur'oni karimdagi har bir oyatni muqaddas deb bilgan, n-qşbandiya tariqatini qabul qilgan adib va mutafakkirning hayoti va ijodidir. Uning ijodi mohiyatini anglab yetmoq uçun din tarixini yaxşi bilgan, Qur'oni karimni öqib, ma'nosini anglab yetgan kişi böliş kerak. Şöro tuzumida esa diniy ilmlarni tarğib qiliş ta'qiqlandi. Şu bois, garçi navoiyşunos olimlar şoir ijodini tarğib qiliş böyiça ança işlar qilgan bölsalar ham, A.N. ijodi köpçilik kitobxonlar uçun tuşunarsiz bölib qoldi. Mustaqillik bizga barça qadriyatlarimiz qatori A.N. merosini örganişning keng ufqlarini oçdi. Endilikda uning ijodini asliça, mohiyatini tuşunib örganiş imkoniyati yuzaga keldi. 1991 y.da A.N. tavalludining 550 yilligi tantanali nişonlandi. Alişer Navoiy nomidagi Özbekiston Respublikasi Davlat mukofoti tasis etildi. Toşkentda A.N. nomidagi Özbekiston Milliy boği barpo etildi va bu boğ örtasida şoirning salobatli haykali qad kötardi. Şoirning 20 jildli mukammal asarlar töplami naşr etila boşlandi (2000 y.ga qadar 16 jildi çop etildi). Mamlakatimizda A.N. xotirasi yuksak darajada e'zozlanadi. Bir viloyat, şahar, oliy öquv yurti (Samarqand davlat un-ti), Toşkentdagi Davlat kutubxonasi, Özbekiston FA Til va adabiyot in-ti, Adabiyot muzeyi, Toşkentdagi Katta akademik opera va balet teatri, San'at saroyi, Toşkentdagi metro bekati, önlab köçalar va jamoa xöjaliklari uning nomi b-n atalgan. A.N. hayoti va ijodiga bağişlab haykaltaroşlar, rassomlar va bastakorlar asarlar yaratişgan. Har yili A.N tuğilgan kun -9 fev.da ilmiy-an'naviy konferensiya ötkazilib, A.N. merosini örganiş sohasida qilingan yillik işlarga yakun yasaladi.
As: Tanlangan asarlar [3 jildli]. T., 1948; Asarlar [15 jildli], 1 — 15 jildlar, T., 1963—1968; Sobr. soç. v desyati tomax, T., 1968-1970; Ilk devon, T., 1968; Navoiy dastxati («Navodir un-nihoya»), T., 1991; Tarixi anbiyo va hukamo, Samarqand, 1990; Vaqfiya, T., 1991; Töla asarlar töplami (20 jildli), 1 —16-jildlar, T., 1987— 2000.
Ad.: Sarafi ddinov A, Alisher Navaiy, T., 1939; Ğiyosiddin Xondamir, Makorim ul-axloq, T., 1948; Bertels Ye. E., Navoi, M.L., 1948; Hayitmetov A., Alişer Navoiyning adabiy-tanqidiy qaraşlari, T., 1959; Jalolov T., «Xamsa» talqinlari, T., 1960; Hayitmetov A., Navoiy lirikasi, T., 1961; Abduğafurov A., Navoiy ijodida satira T., 1972; Izzat Sulton, Navoiyning qalb daftari, T., 1969; Zohidov V., Uluğ şoir ijodining qalbi, T., 1970; Rustamov A., Navoiyning badiiy mahorati, T., 1979; Mallayev N., Alişer Navoiy va xalq ijodiyoti, T., 1974; Haqqulov I., Zanjirband şer qoşida, T., 1989; Şodiyev E., Alişer Navoiy va fors-tojik adiblari, T., 1989; Qayumov A., Alişer Navoiy, T., 1991; Hayitmetov A., Navoiyxonlik suhbatlari, T., 1993; Abduqodirov A., Navoiy va tasavvuf, Xöjand, 1994; Qodirov M., Navoiy va sahna san'ati, T., 2000.
Abduqodir Hayitmetov.