Xazoyin ul-maoniy

„Xazoyin ul-maoniy“ („Ma'nolar xazinasi“) – Alişer Navoiyning tört devondan tarkib topgan yiğma devoni. Xalq orasida „Çor devon“ deb ham yuritiladi.

Asarning tuziliş tarixini Navoiyning özi „Xamsat ulmutahayyirin“, „Munşaot“, „Muhokamat ul-luğatayn“ asarlarida va ayniqsa „Xazoyin ul-maoniy“ga maxsus yozgan „Deboça“sida bayon etgan. Bu asarlarda yozilişiça, Abdurahmon Jomiy öz şe'rlarini töplab (1491–92), 3 devon tuzgan va Navoiyga taqdim etgan. Navoiy devonlar aralaşib ketmasligi uçun ularga maxsus nomlar qöyişni maslahat bergan. Jomiy bu maslahatni ma'qul körib, devonlarini „Fotihat uşşabob“, „Vositat uliqd“ va „Xotimat ulhayot“ deb atagan hamda umumiy „Deboça“da bu fikr Navoiydan çiqqanini ta'kidlagan. Şundan söng Navoiy ham ustozining taklifi bilan barça lirik şe'rlarini töplab, „Xazoyin ul-maoniy“ni tuzişga kirişgan.

Tuzilgan yillar haqida manbalar bir-biriga zid ma'lumot beradi: özbekça manbada asar 1491—1996-yillarda tartib berilgan deyilgan (yil şu körinişda keltirilgan), rus tilidagi manbada esa Navoiy uni 1498—1499-yillarda xronologik tamoyil asosida töplagan deyiladi.

Yiğma devon quyidagi tört devondan iborat: „Ğaroyib us-siğar“ („Yoşlik ğaroyibotlari“), „Navodir uş-şabob“ („Yigitlik nodirliklari“), „Badoyeʼ ul-vasat“ („Örta yoş badialari“) va „Favoyid ul-kibar“ („Keksalik foydalari“). Ular şoir hayotining tört davriga mos keladi.

Asar 45 ming misraga yaqin, 3130 dan ortiq lirik şe'rdan tuzilgan. Unga şoirning 7—8 yoşidan umrining oxirigaça yozgan özbekça şe'rlari kiritilgan. Tarkibida qariyb 2600 ğazal, 210 qit'a, 133 ruboiy, 86 fard, 52 muammo, 10 muxammas, 10 çiston, 13 tuyuq, 4 mustazod, 5 musaddas, şuningdek tarji'band, musamman, tarkibband, qasida, masnaviy va soqiynoma bor. Har bir janrdagi şe'rlar qofiya yoki radifdagi tugallanuvçi harfga qarab ma'lum tartibda joylaştirilgan.

Rus tilidagi manbaga köra, şe'rlarda may (şarob), atirgul, oq yasmin, qizil lola, yaşil sarv kabi timsollar uçraydi. Şoir işqni — oyday, qoşlari yangi oyday, lablari yoqutday gözal parini — kuylaydi; bu işq insonni telbalikka solişi aytiladi, Layli va Majnun, Xusrav va Şirin syujetlariga işora qilinadi. Navoiy Allohni dunyo gözalligining yaratuvçisi deb eslaydi, biroq işqni dindan yuqori qöyadi.

Şoir asarni yaratişga butun umrini sarflaganini va bundan ğururlanganini „Deboça“da yozgan: „Sarf etdim anga umr bahorin doği, Böstoni hayotu lolazorin doği.“

Devon qölyozma nusxalarda va qisqartirilgan holda bir neça mamlakatda qayta köçirilgan hamda köp marta naşr etilgan. Asarning 1—4-jildlari Toşkentda 1959—60-yillarda çop etilgan. Rus tilidagi manbada 2016-yilgi naşr (ISBN 978-9943-27-706-9) körsatilgan.

„Xazoyin ul-maoniy“ Navoiyning özbek şe'riyatining janr va mavzu doirasini boyitganini körsatadi. Materialda ta'kidlanişiça, özbek şe'riyatida biror ijodkor bunday mukammal devon tuziş darajasiga kötarila olmagan. Asarning yuzaga kelişi Jomiy va Navoiy döstligining, özbek va tojik adabiyotlari örtasidagi aloqalarning yorqin dalili sifatida körsatiladi.