Sab'ai sayyor

„Sab'ai sayyor“ („Yetti sayyora“) — Alişer Navoiyning „Xamsa“sidagi törtinçi doston, 1484-yilda yozilgan. Asar Eron hukmdori Bahrom va xitoylik gözal Dilorom haqidagi işqiy-sarguzaşt voqealarga bağişlangan.

Doston Şarqda keng tarqalgan „Bahrom Gör“ afsonasi asosida yozilgan. Afsona Eronning sosoniy hukmdori (420–438-yillarda hukmronlik qilgan) nomi bilan boğliq; u gör (qulon) oviga öç bölgani uçun Bahrom Gör nomi bilan maşhur bölgan. Afsonani yozma adabiyotga dastlab Firdavsiy olib kirgan, söng Nizomiy, Xusrav Dehlaviy va boşqalar şu mavzuda asar yozgan. Manbalardan biriga köra, Navoiy bu tajribalarni umumlaştirib, original doston yaratgan; rus tilidagi ma'lumotda esa poemaning asosida Nizomiy Ganjaviyning „Yetti gözal“ asari yotişi ta'kidlanadi. Doston Şarqda „Bahrom va Gulandom“, „Bahromnoma“, „Haft manzari Bahrom“ nomlari bilan ham maşhur bölgan.

Asar an'anaga köra hamd, munojot va na't bilan boşlanadi. Uning 10-bobi „Xamsa“ning avvalgi dostonlarida uçramagan Bilqisi Soniy — Xadiçabegim madhiga bağişlangan.

Dostonning hajmi haqida manbalar bir-biriga zid: özbekça Vikipediyada 38 bob (5009 bayt), rusça Vikipediyada 31 bob körsatilgan.

Asar hikoya içida hikoya usulida yozilgan. Bahrom va Dilorom voqeasi qoliplovçi hikoya bölib, uning içida yana yetti hikoya keltiriladi. Ularning har biri mustaqil, ayni paytda asarning umumiy yönalişi bilan boğliq.

Bahrom — yetti iqlim şohi. U ovda Moniyni uçratadi. Moniy xitoylik gözal Dilorom haqida xabar berib, özi çizgan qiz suratini körsatadi. Şoh suratga oşiq böladi, Xitoyning bir yillik xirojini tölab, qizni saroyga keltiradi va mamlakat işlarini unutadi. Keyin Dilorom bilan ajraladi. Rusça manbada bunga sabab ov paytida Diloromning şohga yetarliça hurmat körsatmagani va Bahromning uni quvgani deyiladi.

Bahromni davolaş uçun yetti rangdagi yetti qasr quriladi. U har kuni birida musofirdan hikoya tinglaydi va tuzala boşlaydi. Yettinçi kuni Diloromning daragini eşitadi; rusça manbaga köra, Dilorom Xorazmda bölgan. Ular topişadi. Bahrom yana ovga beriladi va navbatdagi ovda yer yutadi (rusça manbada — botqoqqa botib halok böladi).

Asarda xalq hayoti, tinçlik, adolat va vatanparvarlik, sevgi va ma'rifat ğoyalari ilgari surilib, munofiqlik va zolimlik qoralanadi. Bahrom obrazida oşiqlik va şohlikning bir tanga siğmasligi körsatilgan. Navoiy voqealarni Xuroson va Movarounnahr hayoti bilan boğlab, qissaga turkona ruh bergan.

Rusça manbada asarning Lipkin tarjimasi (Toşkent, Badiiy adabiyot, 1972) keltirilgan.

Navoiydan söng oğzaki va yozma adabiyotda dostonning bir neça varianti yaratildi: Sayqaliyning „Bahrom va Gulandom“, N. Sitsişvilining „Bahromguriani“ dostonlari, K. Yaşinning „Mehr va Suhayl“ musiqali dramasi, K. Yaşin va M. Muhamedovning „Dilorom“ operasi librettosi, Ğaribiyning „Şoh Bahrom va Dilorom“i, Umar Boqiyning „Qissai haft manzari Bahrom“i, Fozil Yöldoş öğlining „Bahrom va Gulandom“i va boşqalar.