Saddi Iskandariy

„Saddi Iskandariy“ — Alişer Navoiyning „Xamsa“sidagi yakuniy doston. U çiğatoy turkiy tilida yozilgan va Iskandar obrazini şarq adabiyotidagi talqin asosida bayon etadi.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, doston 1485-yilda yozilgan; inglizça Vikipediya esa uni 15-asrning ikkinçi yarmiga oid deb körsatadi. Asar „Xamsa“ga kirgan. Unda fors («Şohnoma», «Iskandarnoma») va arab (Qur'on) rivoyatlari qayta işlangan. Doston 89 bobdan iborat va qofiyali baytlardan tuzilgan.

Inglizça manbaga köra, doston Nizomiy Ganjaviy „Xamsa“sidagi „Iskandarnoma“ning Navoiydagi muqobili bölib, u bilan bir xil vaznda — mutaqorib bahrida — yozilgan. Navoiy uni Jomiy özining „Xiradnomai Iskandariy“sini tugatganidan biroz keyin yaratgan va bu asar dostonga ta'sir qilgan. Navoiy Jomiyning şogirdi bölgan. Bu — Iskandar haqidagi doston turkiy tillarning içida çiğatoy tilidagi yagona talqini ekani qayd etiladi.

Nomi Zulqarnayn qissasini eslatadi. Qur'onda Zulqarnayn ya'juj va ma'jujni tösib turuvçi devor qurişga Xudo tomonidan topşirilgan zot sifatida tilga olinadi. Inglizça manbaga köra, Navoiy uni Makedoniyalik Iskandar deb hisoblagan. Rus tilidagi maqolada esa Iskandar Makedoniyalik Aleksandr bilan bir şaxs emas, deyilgan.

Inglizça manbaga köra, doston tört qismdan iborat: orzu-maqsadlar haqidagi umumiy mulohaza (Andarz), gado şoh haqidagi hikoya (Hikoyat), Iskandar va Arastuning suhbati (Hikmat) hamda Iskandar tarjimai holi (Doston).

Dostonning asosiy qismi Iskandarning tuğilişidan boşlanadi. Rum şohi Faylaqus vayrona orasidan topilgan çaqaloqni öz farzandi qilib oladi va unga Iskandar deb nom beradi. Unga Arastuning otasi Naqumoji ustoz qilib tayinlanadi. Rus tilidagi maqolaga köra, Navoiy bu çaqaloqni eron şohi Doroning öğli deb bayon qiladi. Faylaqus vafotidan söng Iskandar xalqning talabi bilan taxtga çiqadi va adolat bilan hukm suradi.

Xiroj mojarosi tufayli Doro bilan uruş boşlanadi. Doroning noiblari unga xiyonat qiladi, u yarador holda asir tuşadi va ölim oldidan Iskandarga vasiyat qiladi. Iskandar vasiyatni ado etib, Doroning qizi Ravşanakka uylanadi. Köpçilik podşolar unga böysunadi, Kaşmir, Hind va Çin xoqonlari esa dastlab böysunişni istamaydi. Kaşmirda Mallu tilsimi hikmat ahli yordamida yeçiladi; keyin Hind va Çin xoqonlari ham taslim böladi. Iskandar Hirot va Samarqandni bunyod etadi.

Iskandar ya'juj va ma'juj zulmidan panoh söragan xalq uçun Saddi Iskandariyni quradi. Bir manbaga köra, u buni Mağribni fath etib Rumga qaytayotganda, ikki toğ orasida olti oy davomida bajargan; rus tilidagi maqolada devor misdan va temirdan qurilgani, balandligi taxminan 250 metr, uzunligi 5 kilometr ekani aytiladi. Söng u şişa sandiqda ummon tubiga tuşadi. Kasal bölib, tutingan onasi Bonuga xat yozadi. Vafotidan söng yetti hakim — Aflotun, Suqrot, Balinos, Buqrot, Hurmus, Farfiryus va Arastu — ta'ziya bildirgani yiğiladi. Rus tilidagi maqolaga köra, dostonning oxirida Navoiy özidan oldingi fors şoirlarini — Firdavsiy, Nizomiy, Xusrav, Jomiy, Sa'diy, Unsuriy, Sanoiy, Xoqoniy va Anvariyni — eslaydi.

Dostonning rusça tarjimasi V. Derjavin qalamiga mansub bölib, „Xudojestvennaya literatura“ naşriyotida 1972-yilda „Stena Iskandara“ nomi bilan çop etilgan.