Çiğatoy tili
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Çiğatoy tili (şuningdek, Turkiy til, eski özbek tili, Şarqiy turkiyça) — Örta Osiyoda keng qöllangan turkiy yozma adabiy til. U 20-asr boşlarigaça mintaqaning umumiy adabiy tili bölib kelgan.
Tasnifi
13Çiğatoy tili turkiy tillarning qarluq guruhiga kiradi. Ingliz tilidagi Vikipediyada u örta turkiy tildan kelib çiqqani, unda arabça va forsça söz hamda iboralar köp ekani aytiladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, u qarluq-uyğur, Andijon, Samarqand, qipçoq va şarqiy öğuz lahjalari asosida şakllangan. Qarluq, qipçoq va öğuz lahjalari örtasidagi yaqin aloqalar tufayli u lahjalardan yuqori til bölib qolgan.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, çiğatoy tili ğarbiy (Rossiya) Turkistonda, Şarqiy Turkistonda, Qrimda, Volga böyi va Ural hududlarida qöllangan. Materialda aytilişiça, qozoq va turkman tillari boşqa guruhlarga mansub bölsa-da, asrlar davomida çiğatoy tilidan kuçli ta'sirlangan. Hozirgi özbek va uyğur tillari uning bevosita davomi hisoblanadi.
Yozuvi
13Uning alifbosi arab-fors yozuviga asoslangan va Kona Yëziq (eski yozuv) deb atalgan. Rus tilidagi Vikipediyada uyğur yozuvi ham tilga olinadi: dastlabki çiğatoy asarlari şu yozuvda yozilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, bu yozuv qozoq, qirğiz, uyğur va özbek tillari uçun işlatilgan, ayrim arabça harflar faqat özlaşmalarda uçraydi.
Tarixi
13Tilning nomi Çiğatoy ulusi bilan boğliq. Özbekça Vikipediyaga köra, bu til keyingi davrlarda, aniqroği sovetlar davrida şunday atalgan; Alişer Navoiy va Bobur uni «turkiy til» deb atagan. 1924-yilda Özbekiston Sovet Respublikasi tuzilişi arafasida u rasman «eski özbek tili» deb qayta nomlangan; E. Allworth bu «mintaqa adabiy tarixini jiddiy buzgan» degan.
Davrlaştiriş yuzasidan yagona fikr yöq. M. F. Kyoprulu uni erta çiğatoy (13–14-asrlar), klassikdan oldingi (15-asr 1-yarmi), klassik (15-asr 2-yarmi), klassik davomi (16-asr) va tanazzul (17–19-asrlar) davrlariga ajratgan. Adabiyot Xorazmda boşlangan, Navoiy 1499-yilda «Muhokamat ul-luğatayn» asarini yozgan. Bobur öz «Boburnoma»sini şu tilda yozgan. 19-asr 2-yarmida nazm ham jonli tilga yaqinlaşgan. Til SSSR davrida standart özbek tili bilan almaştirilgunça işlatilgan; 1922-yilda Toşkentda jadidlarning «Haqiqat» jurnali şu tilda çop etilgan.
Xususiyatlari
13Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, söz tartibi SOV, sifat otdan oldin keladi; unlilar uyğunligi mavjud, köplik -lar/-lär qöşimçasi bilan yasaladi, oltita kelişik bor. Özbekça Vikipediyada til badiiy ifodaliligi va terminologik boyligi bilan ajralib turişi, nazm va nasrda diniy, falsafiy, ilmiy, huquqiy, rasmiy va epistolyar uslublar qöllanişi aytiladi. Kitobiy til jonli tildan farq qilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Çiğatoy tili // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1086 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAÇiğatoy tili. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1086
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1086
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.