Muhokamat ul-luğatayn

«Muhokamat ul-luğatayn» («Ikki til muhokamasi») — Alişer Navoiyning 1499-yilda yozilgan tilşunoslikka oid asari. Unda turkiy (özbek) va fors tillari qiyoslanadi.

Asar 1499-yilda yozilgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, sarlavhasi arabça bölsa-da, kitob asli çiğatoy tilida yozilgan va 1499-yil dekabrida yakunlangan. Bu manbada u muallifning şu mavzudagi oxirgi yakuniy fikri, ayni paytda uning vasiyatiga öxşaş asar sifatida ta'riflanadi.

Asarda özbek va fors tillari unli tovuşlar, leksika va morfologiya doirasida qiyoslanadi. Navoiy fors tilida unlilar soni çeklangani, özbek tilida esa ma'no farqlovçi variantlar mavjudligi va ular uzun-qisqaligi bilan farqlanişini körsatadi.

Leksikani qiyoslaşda tabiat manzaralari, uy-rözğor buyumlari, ov jarayoni, hayvon va quşlar turlariga oid yuzlab söz keltiriladi. Navoiy ularning muqobili forsçada yöqligini, forslar köpinça öşa özbekça sözlarni özini işlatişini aytadi. Misol sifatida: «…xöblarning köz va qoşlari orasinki, qaboğ derlar, forsiyda bu uzvning oti yöqtur..». Ingliz tilidagi manbada yana ikkita misol keltiriladi: ayol yuzidagi xol uçun turkiyda söz borligi va ördak turlarini ajratuvçi töqqizta söz mavjudligi (forsçada bularning hammasi uçun bitta söz deyiladi).

Navoiy sözlarning köp ma'noliligi va sinonimlarini ham tahlil qiladi (ot, it, tuş, yon, yoq, bor, soğin, tuz, kök kabi sözlar misolida). Grammatikada birgalik nisbati -sh qöşimçasi bilan yasalişini (çopişmoq, topişmoq, quçuşmoq, öpuşmoq), forslar buni söz birikmasi orqali ifodalaşini körsatadi. Şaxs oti yasovçi qöşimçani 30 ga yaqin söz misolida (qörçi, suvçi, nayzaçi, yurtçi, quşçi va boşqalar) izohlaydi.

Xulosada Navoiy özbek tilida nozik ma'noli söz va iboralar köpligini, ammo ularga heç kim e'tibor bermagani uçun yaşirin qolganini yozadi va özbek şoirlarini öz tilida ijod qilişga da'vat etadi.

Robert Devereux asarni ingliz tiliga tarjima qilgan (Leiden, E. J. Brill, 1966); tarjimaning qismlari «The Muslim World» jurnalida 1964 va 1965-yillarda çop etilgan. Qöqonlik ma'rifatparvar Aşurali Zohiriy asarni 1916-yilda bosmaxonada naşr ettirgan. Navoiyning 20 jildlik asarlar töplamining 1–18-jildlari 1987–2002-yillarda Toşkentda çiqqan.

Aşurali Zohiriy 1914-yilda maqola yozib, asarning özbek tili tarixidagi muhim örnini ta'kidlagan. Devereux esa zamonaviy tilşunoslik nuqtayi nazaridan Navoiy dalillarini zaif deb baholagan: uning fikriça, deyarli har bir tilda özlaşma sözlar bor, şuningdek, Navoiyning özi matnda arabça va forsça sözlardan köp foydalangan.