Lutfiy

Lutfiy, Mavlono Lutfiy (1366 — 1465) — özbek mumtoz şoiri, orif va mutafakkir. Zamondoşlari uni «malik ul-kalom», ya'ni söz sultoni deb uluğlagan. ÖzME'ga köra, şoir 99 yil umr körgan va turkiy şe'riyatda öz maktabini yaratgan san'atkor sifatida tanilgan. Rusça Vikipediya uni temuriylar davri Xurosonining çiğatoy (eski özbek) tilida ijod qilgan şoiri sifatida taqdim etadi.1

Uzoq vaqt şoirning tuğilgan va vafot etgan joyi Hirotning Deqikanor mavzei deb körsatib kelingan. ÖzME'ga köra, Ahmad Taroziyning Mirzo Uluğbekka bağişlangan «Funun ul-baloğa» asari topilgaç, undagi «Lutfiyi Şoşiy» iborasiga tayanib, şoirning asl vatani Toşkent bölgan, degan fikr ham bildirilgan.

Lutfiy dunyoviy va diniy-tasavvufiy ilmlarni çuqur egallagan. Rusça Vikipediyaga köra, u yoşligida dunyoviy ilmlarni örgangan, keyinçalik söfiylikka berilib, zohidona hayot keçirgan. ÖzME ta'kidlaşiça, şoir naqadar maşhur bölmasin, darveşlik yölidan qaytmagan; bu esa uning zamondoşlari va hukmdorlar oldidagi obrösini yanada oşirgan. Alişer Navoiy uni forsiy va turkiyda tengsiz şoir deb atagan va «Majolis un-nafois» tazkirasida Lutfiyning umri oxirida yozgan «oftob» radifli ğazaliga köp şoirlar javob yozgani, ammo heç biri unga teng kela olmaganini hikoya qilgan.

Şoir merosining asosiy qismi turkiy devondan iborat. ÖzME'ga köra, devonning 16–20-asrlarda köçirilgan 33 ta qölyozma nusxasi bizgaça yetib kelgan va ular Toşkent, Duşanba, Istanbul, Tehron, London, Parij hamda Sankt-Peterburg kutubxonalarida saqlanadi. Adabiyotşunos E. Ahmadxöjayev hisobiça, Lutfiy şe'rlari jami 2774 baytdan (5548 misradan) ortiq bölib, ularning 2086 bayti ğazallardir. Şoir ruboiy, tuyuq, qit'a va fard janrlarida ham yozgan.

Lutfiy ğazallarida Şarq mumtoz adabiyoti an'analari xalq oğzaki ijodi uslubi bilan uyğunlaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning lirikasi Şarqqa xos ortiqça bezakdorlikdan holi bölib, bunda turkiy xalqlar folklorining ta'siri sezilib turadi; ayrim şe'rlari xalq qöşiqlariga aylangan. Şoirning mana bu baytida ham ana şu soddalik va samimiyat yaqqol körinadi:

«Sensan sevarim, xoh inon, xoh inonma, Qondur jigarim, xoh inon xoh inonma».

ÖzME devonda taşbeh, talmeh, tazod, iyhom va irsoli masal kabi badiiy san'atlar mahorat bilan qöllanganini ta'kidlaydi.

Uzoq vaqt «Gul va Navröz» dostoni Lutfiyga nisbat berib kelingan; rusça Vikipediya hozir ham uni şoirning 1411–1412-yillarda yozilgan asari sifatida tilga oladi. ÖzME'ga köra esa keyingi tadqiqotlar dostonning muallifi Haydar Xorazmiy ekanini körsatgan.

Lutfiy maktabidan Alişer Navoiy va Zahiriddin Muhammad Bobur bahramand bölgan, keyingi asrlarda Amiriy, Tabibiy kabi şoirlar uning ğazallariga muxammaslar boğlagan. ÖzME turk olimi M. F. Köprulizodaga tayanib, Lutfiy şe'rlari usmonli turk şoirlari orasida ham sevib öqilganini qayd etadi. Rusça Vikipediyaga köra, Toşkent va Samarqanddagi köçalar şoir nomi bilan atalgan.