Lutfiy
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 203–205-b. — ziyouz.com
Lutfiy (1366- Hirot - 1465), Mavlono Lutfiy — özbek şoiri, orif va mutafakkir. Öz zamonining «malik ul-kalomi». Yaqin vaqtlargaça L.ning tavallud topgan va vafot etgan joyi Hirotning Deqikanor mavzei deb körsatib kelingan. Şayx Ahmad Taroziyning Mirzo Uluğbekka bağişlab yozilgan «Funun ul-baloğa» asari topil gaç, undagi «ma'dan ul-latoyif Lutfiyi Şoşiy» jumlalariga asoslanib, L.ning ona vatani Toşkent bölgan, degan fikr ham ilgari surildi.
L.ning hayot yöli singari, ijodiy taqdiri ham juda ibratli: u 99 yil yaşagan. Umrining asosiy qismi öqiş, örganiş va badiiy ijod mehnati b-n ötgan. Navoiyning «Majolis unnafois» tazkirasida ma'lumot berilişiça, L. umrining oxirlarida «oftob» radifli bir şe'r yozgan, öşa zamonning köp şoirlari unga tatabbu' qilganlar, ammo ulardan heç biri L.ning «panjasiga panja» ura olmaganlar. Navoiyning yozişiça, L. 90 yoşdan ötganda, Abdurahmon Jomiy otiğa radifi «suxan» saj' qasidaye aytib erdiki, zamon xuşgöylari barça xöbliqqa musallam» tutmişlar («Nasoyim ul-muhabbat»).
L. ham zohiriy-dunyoviy, ham diniytasavvufiy ilmlarni çuqur egallagan, davr va zamoniga oçiq nazar b-n qaraşga qodir, haqiqat va ma'rifatga sodiq ijodkor edi. Navoiy sözi b-n aytganda, u «forsiy va turkiyda naziri yöq» şoir bölgan. L. garçi öz ona tili — turkiy tilda yaratilgan şe'rlari b-n maşhurlikka yetişgan bölsada, forsiyda ham özining şoirlik iqtidori va mahoratiga köpçilikni iqror eta olgan. Ikkinçidan, L. şe'riyat b-n tariqatni, majoz b-n haqiqatni uyğunlaştirgan edi. Ammo u sönggi nafasigaça şoirlik burçi va ilhomiga sodiq qolib, özbek şe'riyati xazinasini biri biridan qimmatli nazm durdonalari b-n boyitdi. Şu b-n bir qatorda, şoirlik neçoğlik «ma'ruf va maşhur» bölmasin, «darveşlik tariqini daği ilikdan» (Navoiy) çiqarmagan edi. Xuddi şu narsa uning nafaqat öz zamondoşlari va ijod ahli orasida, balki davr hukmdorlari oldida ham yuqori mavqega kötarilişiga bir asos bölgan.
Haqiqatan qam L.ning şe'riyati — xilma-xil şakllardan tarkib topgan mazmundor, rangin şe'riyat. Bizgaça şoirning 16—20-a.lar mobaynida köçirilgan turkiy devonining 33 qölyozma nusxasi yetib kelgan bölib, ular Toşkent, Duşanba, Istanbul, Tehron, London, Parij, Sankt-Peterburg kutubxonalari va qölyozma fondlarida saqlanadi. Olim E. Ahmadxöjayevning aniklaşi böyiça, L. kalamiga mansub mavjud şe'rlarning umumiy miqdori 2774 bayt yoki 5548 misradan ortiq. Ularning katta qismi (2086 bayti) ğazal janrida yozilgan. Şuni alohida ta'kidlaş lozimki, L. ğazalnavis sifatida Şarq adabiyotida barqarorlaşgan adabiy-estetik an'analar b-n xalq oğzaki ijodiyoti tajriba tamoyili va usullarini nihoyatda mohirlik b-n muvofiqlaştirgan. Şu boisdan ham uning ğazallarida milliy his-tuygular nurlanib, insoniy dard, armon, qayğu va şodlik tasviri takrorsiz bir ta'sirçanlik kasb etgan. L. nainki gazallarida, ruboiy, tuyuq, qit'a, fardga öxşaş boşqa janrlardagi şe'rlarida ham nafosat hissi şakllangan, did va sa-viyasi baland kişilarning — zukko va hayotsevar xalq vakillarining fik-ru tuyğularini tarannum etgan. Şoirning:
Sensan sevarim, xoh inon, xoh inonma,
Qondur jigarim, xoh inon xoh inonma, —
kabi misralarini öqiganda, ularning bundan bir neça asr muqaddam yozilganiga ba'zan işoniş ham qiyin böladi. Çunki ular şu darajada sodda, oğzaki nutqqa yaqin va kitobiy bezakdorlikdan yiroq va samimiydir.
L. devonidagi boş mavzu işq va asosiy maqsad oşiqning hasbu holini tasvirlaşdan iborat bölsada, şoir deyarli har bir şe'rida mavzuga yangiça yondaşib, betakror ohanglar yaratadi, mohiyatiga mos poetik obrazlar topadi, bir-biriga öxşamaydigan badiiy san'atlarni qöllaydi. L. devonida taşbeh, talmeh, tazod, iyhom, xususan, irsoli masal san'ati namoyon bölgan. L. ruboiy, tuyuq, qit'alarini ham san'at namunasi maqomiga kötara olgan.
Yaqin-yaqingaça «Gul va Navröz» dostoni L. asari deb kelingan edi. Keyingi tadqiqotlar natijasida bu doston muallifi Haydar Xorazmiy ekanligi aniqlandi. L. — turkiy şe'riyatda maktab yaratgan san'atkor. Bu ijod maktabidan Alişer Navoiy va Mirzo Bobur saboq olişgan. Roqim, Amiriy, Sultonxon töra Ado, Tabibiy singari şoirlarning devonlaridan.
L. ğazallari ilhomida bitilgan muxammaslar joy olgan.
L. şe'riyatining ta'siri faqat Örta Osiyo b-n çegaralanib qolmasdan, Yaqin va Örta Şarq mamlakatlariga ham yetib borgan. Atoqli turk olimi M. F. Köprulizodaning e'tirof etişiça, L.ning şe'rlari yolğiz çiğatoy şoirlari orasida emas, balki «Xarobot» muallifi Ziyo Poşoga qadar bölgan usmonli turk şoirlari orasida ham zavq b-n öqilgan.
As: Tanlangan asarlar [2-naşri], T., 1968; Sensan sevarim... T., 1987.
Ad.: Navoiy, Mukammal asarlar tuplami [20 jildli], 17-j., T., 2001; Erkinov S, Lutfiy (hayoti va ijodi), T., 1963; Ahmadxöjayev E., Turkiy nazmning sehrgari, T., 1992.
Ibrohim Haqqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛУТФИЙ (1366- Ҳирот - 1465), Мавлоно Лутфий — ўзбек шоири, ориф ва мутафаккир. Ўз замонининг «малик ул-каломи». Яқин вақтларгача Л.нинг таваллуд топган ва вафот этган жойи Ҳиротнинг Деқиканор мавзеи деб кўрсатиб келинган. Шайх Аҳмад Тарозийнинг Мирзо Улуғбекка бағишлаб ёзилган «Фунун ул-балоға» асари топил гач, ундаги «маъдан ул-латойиф Лутфийи Шоший» жумлаларига асосланиб, Л.нинг она ватани Тошкент бўлган, деган фикр ҳам илгари сурилди.
Л.нинг ҳаёт йўли сингари, ижодий тақдири ҳам жуда ибратли: у 99 йил яшаган. Умрининг асосий қисми ўқиш, ўрганиш ва бадиий ижод меҳнати б-н ўтган. Навоийнинг «Мажолис уннафоис» тазкирасида маълумот берилишича, Л. умрининг охирларида «офтоб» радифли бир шеър ёзган, ўша замоннинг кўп шоирлари унга татаббуъ қилганлар, аммо улардан ҳеч бири Л.нинг «панжасига панжа» ура олмаганлар. Навоийнинг ёзишича, Л. 90 ёшдан ўтганда, Абдураҳмон Жомий отиға радифи «сухан» сажъ қасидае айтиб эрдики, замон хушгўйлари барча хўблиққа мусаллам» тутмишлар («Насойим ул-муҳаббат»).
Л. ҳам зоҳирий-дунёвий, ҳам динийтасаввуфий илмларни чуқур эгаллаган, давр ва замонига очиқ назар б-н қарашга қодир, ҳақиқат ва маърифатга содиқ ижодкор эди. Навоий сўзи б-н айтганда, у «форсий ва туркийда назири йўқ» шоир бўлган. Л. гарчи ўз она тили — туркий тилда яратилган шеърлари б-н машҳурликка етишган бўлсада, форсийда ҳам ўзининг шоирлик иқтидори ва маҳоратига кўпчиликни иқрор эта олган. Иккинчидан, Л. шеърият б-н тариқатни, мажоз б-н ҳақиқатни уйғунлаштирган эди. Аммо у сўнгги нафасигача шоирлик бурчи ва илҳомига содиқ қолиб, ўзбек шеърияти хазинасини бири биридан қимматли назм дурдоналари б-н бойитди. Шу б-н бир қаторда, шоирлик нечоғлик «маъруф ва машҳур» бўлмасин, «дарвешлик тариқини дағи иликдан» (Навоий) чиқармаган эди. Худди шу нарса унинг нафақат ўз замондошлари ва ижод аҳли орасида, балки давр ҳукмдорлари олдида ҳам юқори мавқега кўтарилишига бир асос бўлган.
Ҳақиқатан қам Л.нинг шеърияти — хилма-хил шакллардан таркиб топган мазмундор, рангин шеърият. Бизгача шоирнинг 16—20-а.лар мобайнида кўчирилган туркий девонининг 33 қўлёзма нусхаси етиб келган бўлиб, улар Тошкент, Душанба, Истанбул, Теҳрон, Лондон, Париж, Санкт-Петербург кутубхоналари ва қўлёзма фондларида сақланади. Олим Э. Аҳмадхўжаевнинг аниклаши бўйича, Л. каламига мансуб мавжуд шеърларнинг умумий миқдори 2774 байт ёки 5548 мисрадан ортиқ. Уларнинг катта қисми (2086 байти) ғазал жанрида ёзилган. Шуни алоҳида таъкидлаш лозимки, Л. ғазалнавис сифатида Шарқ адабиётида барқарорлашган адабий-эстетик анъаналар б-н халқ оғзаки ижодиёти тажриба тамойили ва усулларини ниҳоятда моҳирлик б-н мувофиқлаштирган. Шу боисдан ҳам унинг ғазалларида миллий ҳис-туйгулар нурланиб, инсоний дард, армон, қайғу ва шодлик тасвири такрорсиз бир таъсирчанлик касб этган. Л. наинки газалларида, рубоий, туюқ, қитъа, фардга ўхшаш бошқа жанрлардаги шеърларида ҳам нафосат ҳисси шаклланган, дид ва са-вияси баланд кишиларнинг — зукко ва ҳаётсевар халқ вакилларининг фик-ру туйғуларини тараннум этган. Шоирнинг:
Сенсан севарим, хоҳ инон, хоҳ инонма,
Қондур жигарим, хоҳ инон хоҳ инонма, —
каби мисраларини ўқиганда, уларнинг бундан бир неча аср муқаддам ёзилганига баъзан ишониш ҳам қийин бўлади. Чунки улар шу даражада содда, оғзаки нутққа яқин ва китобий безакдорликдан йироқ ва самимийдир.
Л. девонидаги бош мавзу ишқ ва асосий мақсад ошиқнинг ҳасбу ҳолини тасвирлашдан иборат бўлсада, шоир деярли ҳар бир шеърида мавзуга янгича ёндашиб, бетакрор оҳанглар яратади, моҳиятига мос поэтик образлар топади, бир-бирига ўхшамайдиган бадиий санъатларни қўллайди. Л. девонида ташбеҳ, талмеҳ, тазод, ийҳом, хусусан, ирсоли масал санъати намоён бўлган. Л. рубоий, туюқ, қитъаларини ҳам санъат намунаси мақомига кўтара олган.
Яқин-яқингача «Гул ва Наврўз» достони Л. асари деб келинган эди. Кейинги тадқиқотлар натижасида бу достон муаллифи Ҳайдар Хоразмий эканлиги аниқланди. Л. — туркий шеъриятда мактаб яратган санъаткор. Бу ижод мактабидан Алишер Навоий ва Мирзо Бобур сабоқ олишган. Роқим, Амирий, Султонхон тўра Адо, Табибий сингари шоирларнинг девонларидан.
Л. ғазаллари илҳомида битилган мухаммаслар жой олган.
Л. шеъриятининг таъсири фақат Ўрта Осиё б-н чегараланиб қолмасдан, Яқин ва Ўрта Шарқ мамлакатларига ҳам етиб борган. Атоқли турк олими М. Ф. Кўпрулизоданинг эътироф этишича, Л.нинг шеърлари ёлғиз чиғатой шоирлари орасида эмас, балки «Харобот» муаллифи Зиё Пошога қадар бўлган усмонли турк шоирлари орасида ҳам завқ б-н ўқилган.
Ас: Танланган асарлар [2-нашри], Т., 1968; Сенсан севарим... Т., 1987.
Ад.: Навоий, Мукаммал асарлар туплами [20 жилдли], 17-ж., Т., 2001; Эркинов С, Лутфий (ҳаёти ва ижоди), Т., 1963; Аҳмадхўжаев Э., Туркий назмнинг сеҳргари, Т., 1992.
Иброҳим Ҳаққулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.