London

London — Buyuk Britaniya va Angliyaning poytaxti hamda eng yirik şahri. U mamlakatning muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi.

Rim davrigaça hozirgi London örnida keltlar qişloği bölgan, deb yoziladi (1-material). Şaharga rimliklar asos solgan va u Londiniyum (Londinium) deb atalgan. Asos solingan yil haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: rus tilidagi maqolada milodiy 43-yildagi bosqindan keyin, ingliz tilidagi maqolada esa taxminan milodiy 47-yilda, bosqindan 4 yil ötib asos solingani aytiladi. Ingliz maqolasiga köra, taxminan 61-yilda Boudikka boşçiligidagi ikenilar şaharni yondirib yuborgan, keyin qayta tiklangan şahar 100-yilda Britaniya provinsiyasining asosiy şahriga aylangan.

5-asr boşlarida Rim hokimiyati qulagaç, şahar taşlab ketilgan; taxminan 500-yildan sal ğarbda anglo-saks aholi punkti Lundenvik (Lundenwic) rivojlangan. 886-yilda qirol Alfred şaharni qayta tiklagan (ingliz maqolasi). 1066-yilda Gastings jangidan söng Normandiya gersogi Vilgelm Vestminster abbatligida qirol etib toj kiygan va Tauerni qurdirgan. 12-asrda markaziy hukumat idoralari asosan Vestminsterda joylaşgan, Siti esa savdo markazi bölib qolgan.

Qora ölim (14-asr örtalari) davrida şahar aholisining qariyb uçdan biri, rus tilidagi maqolaga köra yarmigaça qismi vafot etgan. 16-asrda savdo kompaniyalari vujudga kelgan, 1571-yilda London birjasi oçilgan (1-material). Aholi 1530-yilda taxminan 50 ming kişidan 1605-yilda taxminan 225 ming kişigaça ösgan. 1665—1666-yillardagi Katta vabo şahar aholisining beşdan bir qismini ölimga olib kelgan: ingliz maqolasi taxminan 100 ming, rus maqolasi taxminan 60 ming kişi deb yozadi. 1666-yilgi Katta yonğin şaharning katta qismini vayron qilgan. Ingliz maqolasiga köra, London taxminan 1831—1925-yillarda dunyodagi eng yirik şahar bölgan; rus maqolasi bu davrni 1825—1925-yillar deb körsatadi. Ikkinçi jahon uruşida şahar nemis aviatsiyasi tomonidan bombardimon qilingan.

London Buyuk Britaniya orolining janubi-şarqida, Temza daryosi böyida joylaşgan. Birinçi manbaga köra, u Şimoliy dengizdan 64 km masofada, ingliz maqolasiga köra esa Şimoliy dengizga tutaşgan 50 milya (80 km) uzunlikdagi sel-suv estuariysining boşida turadi. Iqlimi yumşoq dengiz iqlimi: yanvarning örtaça harorati 5,3°, iyulniki 18,9°, yillik yoğin örtaça 700 mm. Yumşoq iqlim Golfstrim ta'siri bilan boğliq.

Siti qadimiy yadro va moliyaviy markaz bölib, örta asr çegaralarini saqlab qolgan. Vestminster şahri esa asrlar davomida hukumat va parlament örni bölgan. 1965-yildan beri London asosan 33 mahalliy hokimiyat boşqaradigan Katta London ma'muriy hududini taşkil etadi.

Katta Londonning aholisi 2025-yilda 9,85 mln. kişi (1-material) yoki 9,8 mln.dan sal köproq (3-material) deb baholanadi; ingliz maqolasining kiriş qismida şaharning özi uçun 9,14 mln. keltirilgan. Rus maqolasida 2023-yil uçun 9 648 110 kişi körsatilgan. 2011-yilgi röyxatga olişda 8 173 900 kişi yaşagan. Şu röyxatga köra, londonliklarning 45% i oq tanli britaniyaliklar, 14% i boşqa oq tanlilar, 22% i osiyoliklar, 12% i qora tanlilar, 3% i aralaş kelib çiqişlilar; 37% i Buyuk Britaniyadan taşqarida tuğilgan. Dinga köra 48,4% xristian, 12,4% musulmon, 5% hindu, 1,8% yahudiy, 1,5% sikx, 1% buddist bölgan. Şaharda 300 dan ortiq til mavjud (3-material).

London Yevropadagi eng yirik şahar iqtisodiyotiga ega va dunyoning yetakçi moliya markazlaridan biri (3-material). Rus maqolasiga köra, şahar iqtisodiyoti mamlakat iqtisodiyotining beşdan bir qismini taşkil etadi. Şaharda banklar, suğurta kompaniyalari, birjalar va naşriyotlar töplangan. Sanoatda maşinasozlik, avtomobil va aviatsiya sanoati, elektrotexnika, kimyo, neftni qayta işlaş, poligrafiya, farmatsevtika va boşqa tarmoqlar bor.

London transport tuguni hisoblanadi: Temza quyi oqimida yirik port, Xitrou va Gatvik aeroportlari joylaşgan. Londonda dunyodagi eng birinçi metropoliten qurilgan (1-material: 1860—63).

Londonda 30 dan ortiq muzey bor, jumladan Britaniya muzeyi (1753), Milliy galereya va Tabiat muzeyi, şuningdek yirik konsert zallari va teatrlar. Diqqatga sazovor joylar qatoriga London Tauer, Vestminster abbatligi, Bakingem saroyi, Sent-Pol sobori, Tauer köprigi va Trafalgar maydoni kiradi (3-material). Tarixiy markazlar — Vestminster va Siti.

Ta'lim: ingliz maqolasiga köra, şaharda 50 dan ortiq universitet va kollej mavjud bölib, 2023-yilda ularda 500 mingdan ortiq talaba tahsil olgan. London universiteti 1836-yilda taşkil etilgan. Sportda London 1908, 1948 va 2012-yillarda yozgi Olimpiya öyinlarini qabul qilgan birinçi şahar bölgan; eng yirik stadion — Wembley.