David Rikardo

David Rikardo (inglizça David Ricardo; 1772—1823) — ingliz iqtisodçisi va siyosatçisi, klassik siyosiy iqtisod maktabining yirik namoyandasi. Inglizça Vikipediyaga köra, u Adam Smit, Tomas Maltus va Jeyms Mill bilan bir qatorda klassik iqtisodiyotning eng ta'sirli vakillaridan biri sanaladi. Uning nomi bilan, ayniqsa, xalqaro savdodagi qiyosiy ustunlik nazariyasi boğliq.1

Rikardo 1772-yil 19-aprelda Londonda tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u birja dalloli oilasidagi omon qolgan farzandlarning uçinçisi bölgan; oila asli Portugaliyadan çiqqan sefard yahudiylaridan edi. 14 yoşida otasining işiga qöşilgan. 21 yoşida otasining roziligisiz kvaker qiziga uylanib, unitarizmni qabul qilgani sabab oilasidan ajralgan va mustaqil iş boşlagan.

ÖzME'ga köra, 1793—1812-yillarda Rikardo tijorat bilan şuğullanib, katta boylik orttirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning boyligining asosiy qismi davlat qarzlarini moliyalaştirişdan kelgan. Keyinçalik u Gloster grafligidagi mulkiga köçgan va iqtisodiy tadqiqotlarga berilgan. ÖzME'ga köra, 1819—1823-yillarda Angliya parlamenti a'zosi bölgan; Inglizça Vikipediyaga köra, parlamentda erkin savdo, saylov va jinoyat qonunçiligini isloh qiliş tarafdori sifatida çiqqan, ğalla qonunlariga qarşi turgan. Rikardo 1823-yil 11-sentabrda Gloster grafligida vafot etgan. ÖzME matnida vafot yili 1822 deb berilgan, biroq ensiklopediyaning özi uni 1823-yilgaça parlament a'zosi deb körsatadi; Inglizça Vikipediya ham 1823-yilni qayd etadi.

ÖzME'ga köra, Rikardoning ilmiy işlari iş haqi, foyda va renta masalalariga bağişlangan. Uning asosiy asari — «Siyosiy iqtisod va soliqqa tortiş asoslari» (1817). Rikardo qiymatning mehnat nazariyasini rivojlantirgan: tovarning qiymati uni işlab çiqarişga sarflangan mehnat miqdori bilan belgilanadi, aholining barça daromadlari — iş haqi, foyda, foiz va renta — aynan şu qiymatdan hosil böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, u bu borada Adam Smit nazariyasidagi kamçiliklarni tuzatişga uringan.

Rikardo uçun markaziy masala yaratilgan ijtimoiy mahsulotning uç asosiy guruh — sanoatçilar (foyda), yollanma işçilar (iş haqi) va yer egalari (renta) — örtasida qanday taqsimlanişi bölgan. ÖzME'ga köra, u iş haqi bilan foyda örtasida teskari boğliqlik borligini asoslagan: biri oşsa, ikkinçisi kamayadi. U yer rentasi nazariyasini ham işlab çiqqan; Inglizça Vikipediyaga köra, Rikardo rentani teng miqdordagi kapital va mehnat qöllanganda turli yerlardan olinadigan hosil örtasidagi farq deb ta'riflagan.

ÖzME'ga köra, Rikardo nazariyada ham, amaliyotda ham erkin savdo tarafdori bölgan va taşqi aloqalarning Angliya iqtisodiyotidagi ahamiyatini alohida örgangan. U birinçilardan bölib mamlakatlar örtasidagi mehnat taqsimoti va ixtisoslaşuvning foydasini körsatgan hamda qiyosiy afzalliklar nazariyasini asoslagan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu nazariyaga muvofiq, har bir mamlakat resurslarini özi uçun nisbatan eng samarali tarmoqlarga yönaltirişi kerak; hatto bir mamlakat barça sohalarda raqibidan ustun bölsa ham, savdo ikkala tomonga foyda keltiradi. Bu ğoya merkantilizmning oltin va kumuş töplaşga asoslangan qaraşlariga qarşi qöyilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Rikardoning erkin savdo haqidagi qaraşlari keyinçalik Britaniyaning rasmiy siyosatiga aylangan. Uning qiymat, renta va xalqaro savdo haqidagi ğoyalari iqtisodiyot fanining keyingi rivojiga katta ta'sir körsatgan.