Georg Vilgelm Fridrix Gegel

Georg Vilgelm Fridrix Gegel (nemisça Georg Wilhelm Friedrich Hegel; 1770-yil 27-avgust, Ştutgart — 1831-yil 14-noyabr, Berlin) — nemis faylasufi, nemis mumtoz falsafasining eng nufuzli vakillaridan biri. Inglizça Vikipediyaga köra, uning ta'siri bilim nazariyasi va ontologiyadan tortib siyosiy falsafa, san'at va din falsafasigaça keng sohani qamrab oladi. Gegel borliqni yaxlit bir butun sifatida tuşuntiruvçi, odatda «mutlaq idealizm» deb ataladigan keng falsafiy tizim yaratgan.12

Gegel Vyurtemberg gersogligining poytaxti Ştutgartda, gersog saroyida xizmat qilgan amaldor oilasida tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 18 yoşida u Tyubingen universiteti qoşidagi protestant seminariyasiga kirgan va bu yerda şoir Fridrix Gyolderlin hamda bölajak faylasuf Fridrix Şelling bilan bir xonada yaşab, ular bilan yaqin döstlaşgan. ÖzME'ga köra, Gegel 1788–1793-yillarda Tyubingenda falsafa va ilohiyotni örgangan.

Öqişni tugatgaç, u Bernda (1793–1796) va Frankfurt-Maynda (1797–1800) badavlat oilalarda uy muallimi bölib işlagan. 1801-yilda Iyena universitetiga ötib, avval maoşsiz dotsent, keyin professor sifatida dars bergan. 1806-yilda Napoleon qöşinlari Iyena yonida Prussiya armiyasini yengayotgan kunlarda Gegel «Ruh fenomenologiyasi» kitobini yakunlagan. Söngra Bambergda gazeta muharriri, 1808–1816-yillarda Nyurnbergda gimnaziya direktori bölgan. 1816-yildan Geydelberg universitetida, 1818-yildan esa Berlin universitetida falsafa kafedrasini boşqargan; bu kafedra Iogann Gotlib Fixte vafotidan beri böş turgan edi. 1829–1830-yillarda Gegel universitet rektori bölgan.

Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, 1831-yil avgustida Berlinga vabo epidemiyasi yetib kelgaç, Gegel şahar çetiga köçgan, oktabrda esa xavf ötdi deb qaytib kelgan. U 14-noyabrda vafot etgan; şifokorlar ölim sababini vabo deb belgilagan, ammo zamonaviy tadqiqotçilar boşqa oşqozon-içak kasalligini ehtimolroq deb hisoblaydi. Gegel Berlindagi Dorotenştadt qabristonida, Fixte qabri yonida dafn etilgan.

ÖzME'ga köra, Gegel barça tabiiy va ijtimoiy hodisalar zamirida «olamiy ruh», «mutlaq ruh» yoki «mutlaq ğoya» deb atalgan ruhiy ibtido yotadi, deb hisoblagan. Bu ibtido heç narsaga boğliq emas va tabiat hamda jamiyatdan oldin mavjud bölgan. Gegel nazarida falsafa va din bir xil mazmunga — abadiy haqiqatni anglaşga intiladi: din uni e'tiqod va tasavvur orqali, falsafa esa tuşunçalar va mantiq orqali egallaydi.

Gegel tizimining markazida dialektik usul turadi. Inglizça Vikipediyaga köra, u har bir tuşunça va ong şaklini öz içki mezonlariga köra tekşirib, undagi ziddiyat va bir yoqlamalikni oçib beradi; natijada bu ziddiyatlar dastlabki bosqiçni ham inkor etuvçi, ham saqlab qoluvçi yuqoriroq birlikda hal böladi. Bu jarayon köpinça «tezis — antitezis — sintez» uçligi bilan ifodalanadi. ÖzME qayd etişiça, mutlaq ruh ham uç bosqiçni bosib ötadi: tabiatdan oldingi sof tafakkur, tabiatga aylaniş va inson ongi orqali yana öziga qaytiş. Inson ruhi «subyektiv ruh», ijtimoiy hayot şakllari — huquq, axloq va davlat — «obyektiv ruh» körinişlari sifatida qaraladi; «mutlaq ruh» esa san'atda muşohada qilinadi, dinda tasavvur etiladi va falsafada töliq anglanadi.

Gegelning tarix falsafasi ham maşhur. U jahon tarixini «ozodlikni anglaşdagi taraqqiyot» deb ta'riflagan. ÖzME'ga köra, uning falsafasida ziddiyatlar, miqdor özgarişlarining sifat özgarişlariga ötişi va inkorni inkor kabi rivojlaniş qonunlari ifodalangan; Gegel tizimining turli bölimlarida Şarq xalqlari, jumladan Örta Osiyo tarixi, dini va madaniyati ham talqin qilingan.

Gegelning asosiy kitoblari: «Ruh fenomenologiyasi» (1807), «Mantiq fani» (1812–1816), «Falsafa fanlari ensiklopediyasi» (1817; qayta işlangan naşrlari 1827 va 1830), «Huquq falsafasi asoslari» (1821). Din falsafasi, tarix falsafasi, estetika va falsafa tarixi böyiça ma'ruzalari uning vafotidan söng şogirdlarining yozuvlari asosida naşr etilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Gegel vafotidan keyin uning izdoşlari «öng» va «çap» gegelçilarga bölinib ketgan. Çap gegelçilar, jumladan Lyudvig Feyerbax va Karl Marks, uning dialektik usulini din va jamiyatni materialistik tanqid qilişga moslaştirgan. 20-asrda Gegel ğoyalari fransuz gegelçiligi, tanqidiy nazariya va ekzistensializm uçun muhim tayanç nuqtasiga aylangan.