Berlin

Berlin — Germaniya poytaxti va eng yirik şahri. U bir vaqtning özida Germaniyaning federal yerlaridan biri hisoblanadi va Brandenburg yeri bilan öralgan.

Berlin dastlab ikki aholi punkti — Berlin va Kyoln (Cölln) birlaşuvidan paydo bölgan. Özbekça Vikipediyada şahar haqidagi dastlabki ma'lumot 1244-yilga tegişli deb körsatilgan. Rus Vikipediyasiga köra, Kyolnning şahar huquqlari 1237-yilda, Berlinniki 1244-yilda tilga olingan; 1237-yil şaharning rasmiy tttaşkil topgan sanasi hisoblanadi. Inglizça Vikipediya ham 1237-yilni şaharning asos solingan sanasi deb körsatadi. 1307-yilda ikki şahar umumiy boşqaruvga birlaşgan.

Berlin Brandenburg markgrafligi poytaxti bölgan; manbalarda bu 1417-yildan (rus va ingliz Vikipediyalari) yoki 1486-yildan (özbek Vikipediyasi) deb berilgan. Hohenzollernlar sulolasi Berlinni 1918-yilgaça boşqargan. Ottiz yillik uruş (1618—1648) şaharga katta zarar yetkazgan: uylarning uçdan biri vayron bölgan, aholining yarmi yöqotilgan. 1685-yilgi Potsdam edikti bilan fransuz gyugenotlari taklif qilingan. 1701-yilda Berlin Prussiya qirolligi poytaxti böldi, 1709-yilda yaqin şaharlar bilan birlaşdi. 1871-yilda yangi taşkil topgan Germaniya imperiyasining poytaxtiga aylandi.

1933—1945-yillarda Berlin natsistlar Germaniyasining poytaxti bölgan. 1936-yilda şaharda yozgi Olimpiada öyinlari ötkazilgan. Ikkinçi jahon uruşida şaharning katta qismi vayron böldi, 1945-yil may oyida sovet qöşinlari uni egalladi. Uruşdan keyin şahar tört okkupatsiya sektoriga bölindi, keyinçalik Şarqiy va Ğarbiy Berlinga ajraldi. 1961-yilda Berlin devori qurildi. Uning olib taşlanişi 1989-yilda boşlandi (özbekça Vikipediyada — 9-noyabr). Germaniya 1990-yilda birlaşdi va Berlin yana butun mamlakat poytaxti böldi.

Berlin Şpre daryosi böylarida joylaşgan; daryo şaharning ğarbiy qismida Xavel (Havel) daryosiga quyiladi. Özbekça Vikipediyaga köra şahar maydoni 891,7 km². Şaharning ğarbiy va şarqiy qismlarida köllar köp; inglizça manbaga köra eng kattasi — Myuggelze. Şahar maydonining taxminan uçdan bir qismini örmonlar, boğlar, daryolar, kanallar va köllar taşkil etadi.

Iqlimi mötadil. Özbekça Vikipediyaga köra örtaça yillik harorat 8,4 °C, yillik yoğin 587 mm; rus Vikipediyasida örtaça yillik harorat +9,9 °C deb berilgan.

Özbekça Vikipediyaga köra aholi soni 1939-yilda 4,3 million, 1945-yilda 2,8 million, 1995-yilda 3,4 million edi; 2020-yilgi ma'lumotga köra 3 664 088 nafar. Inglizça Vikipediyaga köra, aholi 3,7 million bölib, Yevropa Ittifoqida şahar çegaralaridagi aholi soni jihatidan birinçi örinda turadi. Berlin–Brandenburg poytaxt mintaqasida taxminan 6,2 million kişi yaşaydi.

Berlin Germaniyaning iqtisodiy markazi va Yevropaning yirik sanoat markazlaridan biridir. Şaharda kimyo-farmatsevtika, poligrafiya, optika, töqimaçilik, tikuvçilik, oziq-ovqat, quriliş materiallari va maşinasozlik korxonalari bor. Yirik bank va kredit muassasalari joylaşgan. Inglizça manbaga köra, iqtisodiyot yuqori texnologiyalar va xizmat körsatiş sohasiga asoslangan. Berlin havo va temir yöl qatnovi uçun qit'a miqyosidagi tugun hisoblanadi.

Şaharda gotika uslubidagi Mariyenkirxe va Klosterkirxe çerkovlari (13–14-asrlar), Brandenburg darvozasi (1788—1791) va boşqa yodgorliklar bor. Inglizça manbaga köra, Berlinda YuNESKOning Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan uçta obyekt mavjud: Muzeylar oroli, Potsdam va Berlin saroylari va boğlari hamda Berlin modernizm turar-joy massivlari. Boşqa diqqatga sazovor joylar: Reyxstag binosi, Potsdamer Platz, Yevropa qirğin qilingan yahudiylari yodgorligi va Berlin devori memoriali. Şaharda Gumboldt universiteti (1809), Berlin texnika universiteti, Erkin universitet va boşqa oliy öquv yurtlari, köplab muzey, teatr va kutubxonalar bor. Berlin hayvonot boği Yevropada eng köp taşrif buyuriladigan hayvonot boği deb ta'riflanadi.