Berlin
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 256–257-b. — ziyouz.com
Berlin — Germaniya poytaxti. Federal ma'muriy birlik — Yerga tenglaştirilgan. Şpre daryosi Xafeldaryosiga quyiladigan yerda. Şim. va Boltik dengizlariga çiqiladigan kanal lar böyida. Mayd. qariyb 890 km. Şaharning ğarbi va şarqida köl köp. Iqlimi mö'tadil, sernam; örtaça yillik tra 8,4°, yanv.ning örtaça t-rasi 0—0,6°, iyulniki 18°. Bir yilda urtaça 587 mm yoğin yoğadi.
B. poytaxt bölgaç, aholisining soni çetdan köçib kelganlar hisobiga tez ösdi, şahar çegarasi ham kengaydi. B. aholisi soni quyidagiça özgarib bordi: 1939 y.da 4,3 mln., 1945 y.da 2,8 mln., 1995 y.da 3,4 mln.
B. haqidagi dastlabki tarixiy ma'lumot 1244 i.ga tegişli. U ikki aholi punktining birlaşuvidan taşkil topgan. 1486y.dan Brandenburg gersogligi poytaxti bulgan. 17-a.da Fransiya va Bogemiyadan kelgan qrçoklar hisobiga uning aholisn tez ösdi. 19-a. esa B.ning iqtisodiy rivojida muhim davr hisoblanadi. Ayni şu vaqtda (1871) u kayzer imperiyasining poytaxti va Yevropaning yirik markazlaridan biri sifatida şakllandi. Sanoat böyiça esa Yevropada unga teng şahar yöq edn. Şaharda bir qança xalqaro kongress va konferensiyalar ötkazilgan. 1945 y.gaça B. Germaniyaning eng yirik fan. madaniyat va siyosiy markazi. 1933—45 y.larda B. gitlerçilar «uçinçi reyxi»ning poytaxti. B. 2-jahon uruşi yakunida sovet qöşinlari tomoöidan örab olinib, qattiq bombardimon qilindi va töplardan öqqa tutilgaç. 1945 y. 2 mayda töliq egallandi. Uruşdan keyin ittifoqçilar B.ni 4 okkupatsiya sektoriga: Sovet, AQŞ, Angliya va Fransiya sektorlariga bölişdi. Keyinçalik ittifoqçilar örtasidagi yuz bergan kelişmovçiliklar sababli Germaniya kabi B. ham 2 qismga — Şarqiy va Ğarbiy B.ga bölindi va GDR aholisini ommaviy ravişda Ğarbga ötişini töxtatiş maqsadida 1961 y.da «Berlin devori» (Şarqiy Germaniya va Ğarbiy Berlin örtasida umumiy uz. 162 km, jumladan şahar doirasida 45 km bölgan tösiq ikşootlar tizimi) qurildi. 70-y. lar boşida vaziyat bir munça yumşadi. 1989 y. 9 noyab.dagi siyosiy uzgarişlar tufayli B. devori olib taşlandi (q. Berlin devorining suyaatilişi), söngra GFR (Ğarbiy Germaniya) va GDR (Şarqiy Germaniya) qöşilişi haqida maxsus şartnoma imzolandi va u 1990 y. 3 okt. dan kuçga kirdi va birlaşgan Germaniyaning federal poytaxti statuyey Bonn ş.dan B.ga ötdi.
B.ning siyosiy mavqei oşişi b-n uning iqtisodi ham tez rivojlandi. Kimyofarmatsevtika, poligrafiya, optika, töqimaçilik, tikuvçilik, oziq-ovqat, quriliş materiallari, maşinasozlik (elektrotexnika, elektr priborlari i. ç., umumiy va transport maşinasozligi) sanoati korxonalari mavjud.
B. faqat Germaniyaning iqtisodiy markazi bölibgina qolmay, balki Yevropaning yirik sanoat markazlaridan biridir. B.da yirik bank va kredit muassasalari joylaşgan. B. mamlakatning eng yirik transport yöllari tuguii, bir neça vokzal va aeroportlar bor.
B. radialaylana reja asosida qurilgan va öz qiyofasini hozirgaça saqlagan. Şaharda örta asr yodgorliklaridan gotika uslubiga xos Mariyenkirxe va Klosterkirxe çerkovlari (13—14-a.lar), barokko uslubidagi Nemis tarixi muzeyi (1695—1706), Brandenburg darvozasi (1788—91), klassitsizm uslubidagi opera teatri, drama teatri (1819—21) va b. saqlanib qolgan. Şaharda köplab zamonaviy savdo-sotiq binolari, saroy, uy-joylar va b. binolar barpo etilgan. Metropoliten qurilgan. FA, A. Gumboldt nomidagi unt (1809) va maxsus öquv yurtlari mavjud. Madaniymaişiy muassasalar: teatrlar. muzeylar, (ularda badiiy osori atiqalartöplangan), kutubxonalar, milliy galereya kabi yirik binolar juda köp. Hayvonot boğlari bor. 11-Olimpiada öyinlari (1936) bölib ötgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕРЛИН — Германия пойтахти. Федерал маъмурий бирлик — Ерга тенглаштирилган. Шпре дарёси Хафельдарёсига қуйиладиган ерда. Шим. ва Болтик денгизларига чиқиладиган канал лар бўйида. Майд. қарийб 890 км. Шаҳарнинг ғарби ва шарқида кўл кўп. Иқлими мўътадил, сернам; ўртача йиллик тра 8,4°, янв.нинг ўртача т-раси 0—0,6°, июлники 18°. Бир йилда уртача 587 мм ёғин ёғади.
Б. пойтахт бўлгач, аҳолисининг сони четдан кўчиб келганлар ҳисобига тез ўсди, шаҳар чегараси ҳам кенгайди. Б. аҳолиси сони қуйидагича ўзгариб борди: 1939 й.да 4,3 млн., 1945 й.да 2,8 млн., 1995 й.да 3,4 млн.
Б. ҳақидаги дастлабки тарихий маълумот 1244 и.га тегишли. У икки аҳоли пунктининг бирлашувидан ташкил топган. 1486й.дан Бранденбург герцоглиги пойтахти булган. 17-а.да Франция ва Богемиядан келган қрчоклар ҳисобига унинг аҳолисн тез ўсди. 19-а. эса Б.нинг иқтисодий ривожида муҳим давр ҳисобланади. Айни шу вақтда (1871) у кайзер империясининг пойтахти ва Европанинг йирик марказларидан бири сифатида шаклланди. Саноат бўйича эса Европада унга тенг шаҳар йўқ эдн. Шаҳарда бир қанча халқаро конгресс ва конференциялар ўтказилган. 1945 й.гача Б. Германиянинг энг йирик фан. маданият ва сиёсий маркази. 1933—45 й.ларда Б. гитлерчилар «учинчи рейхи»нинг пойтахти. Б. 2-жаҳон уруши якунида совет қўшинлари томоўидан ўраб олиниб, қаттиқ бомбардимон қилинди ва тўплардан ўққа тутилгач. 1945 й. 2 майда тўлиқ эгалланди. Урушдан кейин иттифоқчилар Б.ни 4 оккупация секторига: Совет, АҚШ, Англия ва Франция секторларига бўлишди. Кейинчалик иттифоқчилар ўртасидаги юз берган келишмовчиликлар сабабли Германия каби Б. ҳам 2 қисмга — Шарқий ва Ғарбий Б.га бўлинди ва ГДР аҳолисини оммавий равишда Ғарбга ўтишини тўхтатиш мақсадида 1961 й.да «Берлин девори» (Шарқий Германия ва Ғарбий Берлин ўртасида умумий уз. 162 км, жумладан шаҳар доирасида 45 км бўлган тўсиқ икшоотлар тизими) қурилди. 70-й. лар бошида вазият бир мунча юмшади. 1989 й. 9 нояб.даги сиёсий узгаришлар туфайли Б. девори олиб ташланди (қ. Берлин деворининг цуяатилиши), сўнгра ГФР (Ғарбий Германия) ва ГДР (Шарқий Германия) қўшилиши ҳақида махсус шартнома имзоланди ва у 1990 й. 3 окт. дан кучга кирди ва бирлашган Германиянинг федерал пойтахти статуей Бонн ш.дан Б.га ўтди.
Б.нинг сиёсий мавқеи ошиши б-н унинг иқтисоди ҳам тез ривожланди. Кимёфармацевтика, полиграфия, оптика, тўқимачилик, тикувчилик, озиқ-овқат, қурилиш материаллари, машинасозлик (электротехника, электр приборлари и. ч., умумий ва транспорт машинасозлиги) саноати корхоналари мавжуд.
Б. фақат Германиянинг иқтисодий маркази бўлибгина қолмай, балки Европанинг йирик саноат марказларидан биридир. Б.да йирик банк ва кредит муассасалари жойлашган. Б. мамлакатнинг энг йирик транспорт йўллари тугуии, бир неча вокзал ва аэропортлар бор.
Б. радиалайлана режа асосида қурилган ва ўз қиёфасини ҳозиргача сақлаган. Шаҳарда ўрта аср ёдгорликларидан готика услубига хос Мариенкирхе ва Клостеркирхе черковлари (13—14-а.лар), барокко услубидаги Немис тарихи музейи (1695—1706), Бранденбург дарвозаси (1788—91), классицизм услубидаги опера театри, драма театри (1819—21) ва б. сақланиб қолган. Шаҳарда кўплаб замонавий савдо-сотиқ бинолари, сарой, уй-жойлар ва б. бинолар барпо этилган. Метрополитен қурилган. ФА, А. Гумбольдт номидаги унт (1809) ва махсус ўқув юртлари мавжуд. Маданиймаиший муассасалар: театрлар. музейлар, (уларда бадиий осори атиқалартўпланган), кутубхоналар, миллий галерея каби йирик бинолар жуда кўп. Ҳайвонот боғлари бор. 11-Олимпиада ўйинлари (1936) бўлиб ўтган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.