Adolf Vagner

Adolf Vagner (nemisça Adolph Wagner; 1835-yil 25-mart, Erlangen — 1917-yil 8-noyabr, Berlin) — nemis iqtisodçisi va siyosatçisi, davlat moliyasi bilimdoni. ÖzME uni siyosiy iqtisoddagi ijtimoiy-huquqiy maktab asosçilaridan biri deb ta'riflaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, u «kafedra sotsialistlari» deb ataluvçi akademik oqimning yetakçi vakili bölgan; davlat xarajatlarining doimiy ösib borişi haqidagi «Vagner qonuni» uning nomi bilan ataladi.12

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, Vagner universitet professori, fiziolog Rudolf Vagner oilasida tuğilgan. Göttingen va Geydelberg universitetlarida kameral fanlar, ya'ni davlat xöjaligini boşqariş ilmini örgangan, Göttingenda doktorlik darajasini olgan. Keyin Vena tijorat akademiyasida va Gamburg oliy savdo maktabida dars bergan. 1865-yilda Rossiya imperiyasi tarkibidagi Derpt (hozirgi Tartu, Estoniya) universitetida etnografiya, geografiya va statistika kafedrasini boşqargan; şu yerda u Bismarkning Germaniyani Prussiya atrofida birlaştiriş siyosati tarafdoriga aylangan. Söng Freyburg universitetida işlagan, 1870-yildan esa Berlin universitetida davlat fanlari kafedrasiga boşçilik qilgan. ÖzME'ga köra, u 23 yoşidan boşlab Freyburg, Gamburg, Vena va Berlindagi oliy öquv yurtlarida moliya va siyosiy iqtisod professori bölgan.

Vagner siyosatda ham faol qatnaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1882–1885-yillarda u Prussiya Vakillar palatasi a'zosi, 1910-yildan Prussiya Lordlar palatasi a'zosi bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u Adolf Ştekker asos solgan konservativ Xristian-ijtimoiy partiyaning ilk a'zolaridan biri bölgan, 1881-yilda tuzilgan Konservativ markaziy qömitada ham yetakçi örinlardan birini egallagan; bu qömita tez orada antisemitik Berlin harakatiga aylangan. Vagner 1916-yil kuzigaça, ya'ni qariyb 45 yil Berlinda dars bergan, közi xiralaşgani sababli istefoga çiqqan; uning örnini şogirdi Verner Zombart egallagan.

ÖzME'ga köra, Vagner tovarning qiymati bilan iste'mol qiymati örtasidagi qarama-qarşilikni inkor etgan va buning örniga «umumiy qiymat» tuşunçasini taklif qilgan. U iqtisodiy inqirozlar sababini kapitalistik tizimning içki ziddiyatlarida emas, balki texnika özgarişlari, ob-havo tufayli hosilning kamayişi, moda va didning özgarişi, siyosiy beqarorlik kabi omillarda körgan.

Tarixiy maktab ta'sirida Vagner xususiy mulk kabi huquqiy munosabatlar xöjalik hayotida hal qiluvçi örin tutadi deb hisoblagan va davlatning iqtisodiyotga faol aralaşuvini yoqlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, u «davlat sotsializmi» yönalişining asosiy vakili, Gustav fon Şmoller bilan birga Bismark davrining eng nufuzli iqtisodçilaridan biri sanaladi.

ÖzME'ga köra, Vagner işçilar ahvolini yaxşilaşga qaratilgan qonunlar loyihasini işlab çiqiş maqsadida tuzilgan «Ijtimoiy siyosat ittifoqi»ning asosçilaridan biri bölgan; u bunday tadbirlarni «davlat sotsializmi» deb atagan. Rusça Vikipediyaga köra, Vagner majburiy ijtimoiy suğurtaning asosiy qoidalarini işlab çiqqan va Germaniyada 1882–1890-yillarda qabul qilingan ijtimoiy suğurta qonunlariga zamin yaratgan. U işçilarning hayoti va salomatligiga yetkazilgan zarar uçun iş beruvçining moddiy javobgarligini qonun bilan belgilaş zarurligini ham asoslagan.

1892-yilda ta'riflangan «Vagner qonuni»ga köra, iqtisodiyot rivojlangan sari davlat xarajatlari ham muntazam ösib boradi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning pul va kredit tizimi haqidagi işlari Birinçi jahon uruşigaça Germaniyaning markaziy bank siyosati va moliya amaliyotiga sezilarli ta'sir körsatgan.