Vena

Vena (nemisça: Wien) — Avstriya poytaxti, eng yirik şahri va mamlakatning töqqiz federal ştatidan biri. Şahar Avstriyaning madaniy, iqtisodiy va siyosiy markazi hisoblanadi.

Rimliklar milodiy 1-asrda hozirgi Vena hududida Vindobona nomli harbiy manzilgoh (castrum) barpo etişgan; hudud Pannoniya provinsiyasiga qaraşli edi. Inglizça Vikipediyada legion qarorgohi qurilişi taxminan milodiy 97-yildan boşlangani, avj pallasida Vindobona aholisi taxminan 15 000 kişi bölgani aytiladi. 212-yilda şaharga municipium maqomi berilgan. Keyinçalik hududda lombardlar va Pannoniya avarlari ta'siri kuçaygan, aholining asosiy qismini slavyanlar taşkil qilgan; 8-asrdan Baiuvarii qabilasi joylaşgan.

Venaning nemisça nomi birinçi marta Zalsburg solnomalarida 881-yildagi jang munosabati bilan tilga olinadi. 1155-yilda Vena 976–1246-yillarda Avstriyani boşqargan Babenberglar sulolasining qarorgohiga aylandi, 1221-yilda şahar maqomini oldi. Habsburglar Venani Muqaddas Rim imperiyasi imperatorlarining qarorgohiga aylantirgan; bu maqom, qisqa uzilişni hisobga olmaganda, 1806-yilgaça saqlangan. Vena 1485–1490-yillarda Vengriya Qirolligi qöşinlari qölida bölgan. Usmonli qöşinlari şaharga 1529-yilda va 1683-yilda yaqinlaşgan, ikkala holda ham şahar himoya qilingan. 1679-yildagi vabo epidemiyasida aholining qariyb uçdan biri nobud bölgan.

1804-yilda Vena yangi taşkil topgan Avstriya imperiyasining poytaxti böldi, 1814–1815-yillarda Vena kongressi ötkazildi. 1848-yilda Habsburglarga qarşi qözğolonlar bölib, ular bostirildi. 1867-yildagi kelişuvdan keyin Vena Avstriya-Vengriya poytaxti bölib qoldi. 19-asrning ikkinçi yarmida bastionlar örnida Ringstraße barpo etildi. 1919–1934-yillarda şahar «Qizil Vena» deb atalgan sotsialistik siyosat markazi bölgan; 1925–1934-yillarda jamoat uylarida 60 000 dan ortiq yangi kvartira qurilgan. 1938-yilda Avstriya Germaniyaga qöşib olingaç, Vena poytaxt maqomini yöqotgan.

Şahar Vena örmonlarining (Wienerwald) şarqiy qismida, Alp toğlarining şimoli-şarqiy etaklarida, Pannoniya tekisligiga ötiş hududida joylaşgan. Vena örmonlari uni Avstriyaning ğarbiy qismlaridan ajratib turadi. Şahardan Dunay va Wienfluss (Vena daryosi) oqib ötadi. Vena butunlay Quyi Avstriya ştati bilan öralgan. Manbalarda masofalar turliça berilgan: özbekça va inglizça manbalarga köra Slovakiya çegarasi va Bratislavadan 50 km ğarbda, rusça Vikipediyaga köra çegaradan taxminan 60 km.

Özbekça va inglizça manbalarga köra şahar aholisi ikki milliondan sal ortiq, metropoliten hudud aholisi taxminan 2,9 million kişi — mamlakat aholisining deyarli uçdan biri. Rusça Vikipediyada 2023-yil uçun 1,98 million, şahar atrofi bilan taxminan 2,8 million (Avstriya aholisining 25 %dan ortiği) keltirilgan. Vena Yevropa Ittifoqidagi beşinçi (rusça Vikipediyada — oltinçi) yirik şahar. Yangi davrda u dunyodagi eng yirik nemisça sözlaşuvçi şaharlardan biri bölgan; 20-asr boşida Berlin undan oldinga ötgan.

Vena Avstriyaning iqtisodiy markazi hisoblanadi. Şaharda BMT, OPEK va YXHT kabi xalqaro taşkilotlar joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, 18-asrdan Venada manufaktura sanoati (töqimaçilik va haşamatli buyumlar işlab çiqariş) rivojlangan.

Vena boy musiqa merosi bilan maşhur: Beethoven, Brahms, Bruckner, Haydn, Mahler, Mozart, Schoenberg, Schubert, Johann Strauss I va Johann Strauss II şu yerda yaşab ijod qilgan. Şahar Vena klassitsizmidan 20-asr boşigaça Yevropa musiqa markazlaridan biri bölgan. Şuningdek, birinçi psixoanalitik Sigmund Freud şu yerda yaşagan. 20-asrning birinçi yarmida Vena Secession harakati, Ikkinçi Vena maktabi, Adolf Loos me'morçiligi, Ludwig Wittgenstein falsafasi va Vena doirasi paydo bölgan.

Tarixiy markaz barokko qasrlari va boğlari, şuningdek, binolar, haykallar va parklar bilan töla Ringstraße bilan boy. 2001-yilda şahar markazi UNESCO Jahon merosi röyxatiga kiritilgan; 2017-yil iyulda u «Xavf ostidagi» röyxatga qöşilgan.