Estoniya

Estoniya (estonça: Eesti), rasman Estoniya Respublikasi — Boltiq dengizi böyidagi davlat. Poytaxti — Tallin, rasmiy tili — eston tili. Mamlakat Yevropa Ittifoqi va NATOning eng kam aholiga ega a'zolaridan biri hisoblanadi.

Hozirgi Estoniya hududida miloddan avvalgi 9000-yildan beri odamlar yaşab kelgan. Örta asrlardagi tub aholi 13-asrda Şimoliy salib yurişlaridan keyin nasroniylikni qabul qildi. Keyingi asrlarda hudud Tevton ordeni, Daniya, Şvetsiya va Rossiya hukmronligi ostida böldi. Şimoliy uruş (1700–1721) natijasida Estoniyaning barça qismi Rossiyaga qöşildi; bu 1721-yilgi Niştadt sulh şartnomasi bilan tasdiqlandi.

19-asr örtalarida eston milliy öziga xosligi qayta paydo böla boşladi. 1918-yil 24-fevralda mustaqillik e'lon qilindi. Uruşlararo davrning köp qismida Estoniya demokratik davlat böldi. 1940-yilda SSSR tomonidan bosib olinib, 6-avgustda uning tarkibiga qöşib olindi; 1941-yildan faşistlar Germaniyasi, 1944-yildan yana SSSR hukmronligi örnatildi. Sovet davrida davlatning de-yure uzluksizligi diplomatik vakillar va surgundagi hukumat tomonidan saqlanib qoldi. 1988–1990-yillardagi «Qöşiqçi inqilob»dan söng 1991-yil 20-avgustda mustaqillik tiklandi. Estoniya 2004-yilda NATO va Yevropa Ittifoqiga qöşildi.

Estoniya Şarqiy Yevropa tekisligining şimoli-ğarbiy qismida joylaşgan. Hududga materik, Saaremaa va Hiiumaa kabi yirik orollar hamda 2300 dan ortiq kiçik orol kiradi. Şimoldan Fin qöltiği, ğarbdan Boltiq dengizi, janubdan Latviya, şarqdan Rossiya bilan çegaradoş. Iqlimi dengiz iqlimidan kontinental iqlimga ötuvçi oraliq iqlim. Yer yuzasining katta qismi pasttekislik; eng baland nuqta — Xaanya (318 m). Hududning taxminan 40 foizini örmon egallaydi. Asosiy qazilma boyliklari: yonuvçi slanets, fosforit, torf va boşqalar.

Estoniya — demokratik unitar parlamentli respublika. Amaldagi konstitutsiya 1992-yil 3-iyulda kuçga kirgan. Davlat boşliği — prezident, u 5 yil muddatga saylanadi va ketma-ket ikki muddatdan ortiq saylanmaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat bir palatali parlament — Riigikoguga tegişli, ijro hokimiyatini boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Manbalarda prezident va boş vazir haqidagi ma'lumotlar har xil davrga oid: özbekça manbada 2001-yildan Arnold Ryuytel, rusça manbada Alar Karis (2021-yil 11-oktabrdan) prezident sifatida körsatilgan. Ma'muriy jihatdan özbekça manba 15 ta uyezd (maakond)ni, inglizça manba esa 79 ta munitsipalitetdan iborat mahalliy boşqaruvni keltiradi.

Estoniya — yuqori daromadli, ilğor iqtisodiyotga ega rivojlangan davlat va Yevrozona a'zosi. Özbekça manbaga köra, yalpi içki mahsulotda xizmat körsatiş 69,5%, sanoat 24,3%, qişloq xöjaligi 6,2% ni taşkil etadi. Slanets qazib oliş va qayta işlaş, maşinasozlik, kimyo, yoğoçsozlik va oziq-ovqat sanoati yetakçi tarmoqlardandir. Qişloq xöjaligi göşt-sut çorvaçiligiga ixtisoslaşgan. Estoniya dunyodagi eng kam korruptsiyalaşgan davlatlar qatoriga kiradi va raqamli davlat xizmatlari böyiça yuqori örinlarda turadi.

Eston xalqining ma'naviy hayoti 19-asr örtalarigaça asosan xalq oğzaki ijodida namoyon bölgan; milliy adabiyot şu asr örtalarida paydo böldi. F. R. Kreysvald «Kalevipoeg» dostonini yaratgan. Mamlakatda Tartu universiteti, Tallin texnika universiteti kabi oliy öquv yurtlari, 700 ga yaqin kutubxona va 60 ga yaqin muzey bor. Dindorlarning aksariyati lyuteranlar va pravoslavlardir.