Latviya

Latviya (latişça: Latvija), rasmiy nomi Latviya Respublikasi — Boltiq dengizi böyidagi davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Riga, rasmiy tili — latiş tili.

Arxeologik topilmalar bu yerda odam mezolit davridan (miloddan avvalgi 9–4-ming yillik) yaşaganini körsatadi. Ingliz tilidagi manbaga köra, miloddan avvalgi taxminan 3000-yilda latişlarning proto-boltiq ajdodlari Boltiq dengizining şarqiy qirğoqlariga joylaşgan. 900-yillarga kelib bu yerda kurşlar, latgallar, selonlar, zemgallar va fin tilidagi livlar yaşagan.

12-asr oxirida missionerlar Daugava daryosi böylab keldi. 1201-yilda episkop Albert Rigaga asos soldi. 13-asrda nemis ritsarlari yerlarni egalladi va Livoniya vujudga keldi. Livon uruşidan (1558–1583) keyin Livon ordeni tugatildi: Daugavadan şimoldagi yerlar Zadvin gersogligi böldi, janubdagilari Polşa qiroliga qaraşli Kurlyandiya gersogligiga aylandi. Keyinçalik Şvetsiya Livoniyaning bir qismini oldi. 17-asrda latiş xalqi şakllandi.

Şimoliy uruşdan söng 1721-yildagi Niştadt sulhiga köra Vidzeme Rossiyaga ötdi. Kurlyandiya gersogligi 1795-yilda Rossiyaga qöşildi. Krepostnoylik Kurlyandiyada 1817-yilda, Vidzemeda 1819-yilda bekor qilingan (inglizça manba). Rossiya manbasida bu masala 1863-yildagi islohotlar bilan ham boğlanadi.

1918-yil 18-noyabrda Latviya Respublikasi e'lon qilindi. 1922-yilda Satversme konstitutsiyasi qabul qilindi. 1934-yilda davlat töntarişi bölib, avtoritar tuzum örnatildi. 1940-yilda Latviya SSSR tarkibiga qöşib olindi, 1941-yilda nemis qöşinlari bosib oldi. Uzbekça manbada 1945-yilda ozod qilingani aytilgan, inglizça manbada 1944-yilda sovetlar qaytib bosib olgani yozilgan. 1990-yil mayda Oliy Kengaş mustaqillikni tiklaş deklaratsiyasini qabul qildi. Mustaqillik 1991-yil 21-avgustda tiklandi. Latviya 1991-yildan BMT a'zosi, 2004-yilda NATO va Yevropa Ittifoqiga qabul qilingan. Milliy bayrami — 18-noyabr.

Latviya şimolda Estoniya, janubda Litva, şarqda Rossiya, janubi-şarqda Belarus bilan çegaradoş. Maydoni 64 589 km² (uzbekça va rusça manbalar), inglizça manbada 64 573 km². Relyefi asosan tekislik: ğarbda Kurzeme, markazda Vidzeme, şarqda Latgal qirlari joylaşgan. Eng çuqur köli — Dridza (65,1 m). Yirik daryolari: Daugava, Liyelupe, Venta, Gauya. Iqlimi dengiz iqlimidan kontinental iqlimga ötuvçi. Hududning 40% ga yaqini örmon. Foydali qazilmalaridan torf, dolomit, ohaktoş, gil, gips bor; qirğoqda kahrabo uçraydi.

Latviya — parlamentli respublika. 1993-yil 6-iyuldan 1922-yildagi Satversmening amal qilişi töla tiklangan. Qonun çiqaruvçi organ — bir palatali seym, ijroiya hokimiyatini Vazirlar Mahkamasi amalga oşiradi. Davlat boşliği — prezident; hozirgi prezident Edgars Rinkēvičs (2023-yil 8-iyuldan).

Uzbekça manbada Latviya industrial-agrar mamlakat deyilgan; sanoatda maşinasozlik, elektrotexnika, kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati yetakçi bölgan. Qişloq xöjaligi göşt va sut çorvaçiligiga ixtisoslaşgan. Rusça manbaga köra, iqtisodiyot logistika, bank xizmatlari, turizm va oziq-ovqat sanoatiga asoslanadi. Asosiy portlari: Riga, Ventspils, Liyepaya. Pul birligi uzbekça manbada lat, rusça manbada evro deb körsatilgan.

Latviyada dastlabki maktab 1211-yilda oçilgan. Yirik oliy öquv yurtlari: Latviya universiteti, Riga texnika universiteti. Fanlar akademiyasi, kutubxonalar, teatrlar, filarmoniya va muzeylar faoliyat körsatadi. Latiş milliy adabiyoti 19-asr örtalaridan rivojlana boşlagan. Rusça manbaga köra, latiş tilidagi birinçi bosma matn 1507-yilda çop etilgan. Aholining köpçiligi protestant, pravoslav va katoliklar.