Latiş tili

Latiş tili (latviešu valoda) — Latviyaning davlat tili va Yevropa Ittifoqining rasmiy tillaridan biri. U hind-yevropa oilasining boltiq tillari guruhiga kiradi, unga eng yaqin til litva tilidir.

Latiş tili hind-yevropa oilasining boltiq tarmoğiga, uning şarqiy boltiq guruhiga mansub. Rasmiy maqomga ega ikki tirik boltiq tilidan biri (ikkinçisi — litva tili). Inglizça Vikipediyada latiş va litva tillari ot morfologiyasining köp belgilarini saqlagani, fonologiyasi va fe'l morfologiyasida esa yangiliklar köp ekani, latiş tili litva tiliga qaraganda sezilarli darajada yangilikka boy ekani aytiladi. Latiş tili uç lahjaga bölinadi: örta latiş, livon va yuqori latiş. Hozirgi adabiy til örta latiş lahjasiga asoslanadi. Yuqori latiş lahjasining çuqur şevalari asosidagi latgal tilini ba'zan alohida til deb hisoblaşadi.

Özbekça Vikipediyada latiş tilida 1 mln 300 mingga yaqin kişi gaplaşadi deyiladi (2000). Rus Vikipediyasiga köra, taxminan ikki million kişi, asosan Latviyada, şu tilda gaplaşadi, ularning qariyb 1,5 millioni uçun u ona tilidir. Inglizça Vikipediyada Latviyada taxminan 1,5 million, xorijda 100 ming ona tilida sözlaşuvçi körsatilgan. 2011-yilgi röyxatga olişga köra, Latviyada latiş tilini ona tili deb körsatganlar 1 164 894 kişi (mamlakat aholisining taxminan 56,3 foizi).

Dastlab latiş yozuvi nemis namunasida, gotik şriftda qurilgan. Zamonaviy alifbo 1908-yilda K. Mülenbax rahbarligidagi komissiya tomonidan yaratilib, 1919-yilda rasman tasdiqlangan; inglizça Vikipediyada uning işlab çiquvçilari sifatida K. Mīlenbahs va J. Endzelins körsatilgan. Alifbo lotin yozuviga asoslangan va 33 harfdan iborat; q, w, x, y harflari unga kirmaydi. Unlilarning uzunligi makron bilan belgilanadi. 1946-yilda ŗ harfi, 1957-yildan ch digrafi örniga h harfi qöllana boşladi. Çet el ism va familiyalari grafik va morfologik jihatdan moslaştiriladi.

Latiş tili litva, prussiya va yotvyag tillari bilan umumiy boltiq ajdodiga borib taqaladi. Rus Vikipediyasiga köra, litva va latiş tillari örtasidagi farqlaniş taxminan eramizning 1-asrida boşlanib, 5–7-asrlarga kelib til ajralib bölgan. Inglizça manbada esa şarqiy boltiq tillarining ğarbiy boltiqdan ajralişi 400—600-yillar oraliğiga, litva va latiş tillarining farqlanişi esa 800-yildan keyinga qöyiladi.

12–13-asrlarda hozirgi Latviya yerlarini qiliçli birodarlar ordeni bosib oldi; hukmron tabaqa nemislar bölib, latiş tili qişloq aholisining tili edi. Islohotdan keyin ruhoniylar bu tilga qiziqa boşladi. Eng qadimgi bosma matn sifatida S. Myunsterning «Kosmografiya» kitobidagi parça körsatiladi (rus manbasida 1550-yil, inglizçada 1544-yil). Matnlarning eng qadimgi yozma namunasi haqida ham manbalar turliça: inglizça Vikipediyada 1530-yildagi madhiya tarjimasi, eng qadimgi saqlangan kitob sifatida 1585-yilgi katexizis aytiladi. Injil 1685—1694-yillarda E. Glyuk tomonidan tarjima qilindi. 1822-yilda birinçi latiş gazetasi çiqdi. 19-asr örtalarida «yoş latişlar» harakati adabiy tilning şakllanişiga hissa qöşdi. Sovet davrida rus tilining ta'siri kuçaydi; 1991-yilda mustaqillik tiklangandan keyin yangi til siyosati joriy etildi. Rasmiy til töğrisidagi qonun 1999-yil 9-dekabrda qabul qilingan.

Urğu, odatda, sözning birinçi böğiniga tuşadi. Unlilar uzun va qisqa böladi, uzun böğinlar uç intonatsiyadan biri bilan ajraladi. Rus manbasiga köra, til fleksiyali va sintetik tuzilişga ega, gap tuzilişida sözlar tartibi nisbatan erkin, asosiy tartibi ega — kesim — töldiruvçi. Luğatda asosan boltiq özagidagi sözlar köp; german, slavyan va fin-ugor özlaşmalari ham bor.