Latviya
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 45–51-b. — ziyouz.com
Latviya (Latvija), Latviya Respublikasi (Latvijas Republika) — Yevropaning şim.-ğarbida, Boltiq dengizi böyida joylaşgan davlat. Mayd. 64,589 ming km2. Aholisi 2, 385 mln. kişi (2001). Poytaxti — Riga ş. Ma'muriy jihatdan 26 tuman (rajons)ra bölinadi, 7 şahar bor.
Davlat tuzumi. L. — mustaqil demokratik respublika. 1993 y. 6 iyuldan 1922 y.da qabul qilingan «Satversme» konstitutsiyasining amal qilişi töla hajmda tiklandi va unga 1996, 1997, 1998 y.larda tuzatişlar kiritildi. Davlat boşliği — prezident (1999 y.dan Vayra Vike-Freyberga), u yaşirin ovoz beriş yöli b-n seym tomonidan 4 y. muddatga saylandi. Bir şaxs ketma-ket ikki muddatdan ortiq prezident lavozimiga saylanişi mumkin emas. Qonun çiqaruvçi organi — seym (bir palatali parlament). Ijroiya hokimiyatini Vazirlar Mahkamasi amalga oşiradi.
Tabiati. L. hududining Boltiq dengizi qirğoklari kam parçalangan. Dengiz sohili böylab eni 2—3 km, ayrim joylarda 50 km gaça bölgan pasttekislik va qum tepalar çözilgan. L.ning ğarbiy qismida Kurzeme qirlari (bal. 184 m gaça), örta qismida Vidzeme qirlari (bal. 311 m gaça), şarqida Latgal qirlari (bal. 289 m gaça) joylaşgan. L.ning markazida Örta L. tekisligi, şim.-şarqida Şimoliy L. pasttekisligi bor. Foydali qazilmalari: kömir, neft, gips, kvars qumlari, dolomit, har xil gil, ohaktoş; torf konlari, mineral buloklar bor. Boltik, dengizi va Riga qöltiği sohilida kahrabo uçraydi. Iklimi dengiz iqpimi b-n kontinental iqlim örtasida. Iyulning örtaça t-rasi 16—18°, yanv.da Boltiq dengizi sohilida —2°, —7°, şarqida —7°. Yillik yoğin 550—800 mm.
L.da 777 daryo bölib, umumiy uz. 38 ming km. Hamma daryolari Boltiq dengizi havzasiga mansub. Yiriklari: Daugava (Ğarbiy Dvina), Liyelupe, Venta, Gauya. L.da 3 mingdan köproq köl bor. L. maydonining 1,5% ni taşkil qiladi. Yiriklari: Lubanas, Reznas va b. Eng çu-qur köli — Dridza (65,1 m). Köllarida baliq xöjaligi yölga qöyilgan. Foydalaniladigan yerlarining 52% podzol tuproqlari (köpi çimli podzol), 4% çimli karbonatli va ekin ekib kelingan tuproqlar (Örta L. tekisligida), 23% botqoq (çimli-geyli) tuproqlar va 19% torfzor. L. aralaş örmon zonasida joylaşgan. Hududining 40% ga yaqini örmon (asosiy daraxt turlari — qarağay, qoraqarağay, qayin), 4,7% botqoq, 4% yaylov. L.da sut emizuvçilardan malla tovuşqon, tiyin, yelik, los, buğu, tulki, börsiq, suvsar va b. yaşaydi. Salaka, kilka, losos, taymen va b. baliqturlari ovlanadi. Riga qöltiği va daryolarning qöyiliş joyida minoga uçraydi. Baliq, qunduz va b. ov jonivorlarini qöriqlaş maqsadida qöriqxonalar taşkil etilgan. Kdd. dare vodiylarining ayrim qismlari, ba'zi örmonzorlar davlat muhofazasiga olinib, qöriqlanadi. Gauya milliy boği barpo etilgan.
Aholisining köpçiligi latişlar (55,1%); ruslar, beloruslar, polyaklar, ukrainlar, litvalar va b. yaşaydi. Rasmiy til — latiş tili. Şahar axolisi 69,5%. Dindorlari: protestant, pravoslav va katoliklar. Yirik şaharlari: Riga, Daugavpils, Liyepaya, Yelgava, Yurmala va b.
Tarixi. L.dan topilgan arxeologiya yodgorliklari bu yerda odam mezolit davridan (mil. av. 9—4-ming yillik) yaşaganligini körsatadi. Odamlar bu davrda temirçilik, baliq ovlaş va ovçilik b-n şuğullangan, toş va suyaklardan turli qurollar va loydan idişlar yasagan. Mil. av. 2-ming yillikda dehqonçilik va çorvaçilik paydo bölgan.
10-a.dan aholi örtasida xristian dini tarqala boşladi. 13-a.ning oxirida Livon ordeni L.ni bosib olgandan söng nemis zodagonlarining iqtisodiy va siyosiy hukmronligi örnatildi. L.da Germaniyaga xos xöjalik va siyosiy taşkilotlar joriy qilina boşladi.
14—16-a.larda Livoniya (L. va Estoniyaning nemislar tomonidan zabt etilgan hududlari şunday atalar edi) 3 mayda davlatdan iborat bölgan. 17-a.ga kelgandagina latiş xalqi taşkil topdi. 16-a.da Riga ş. savdo va xunarmandçilik markaziga aylandi. 1558—83 y.lardagi Livon uruşlari davrida mayda livon davlatlari tugatildi( 1560—62). L.ning Daugava daryosidan şim.dagi xududi (Zadvin gersogligi) Reç Pospolitaga tobe bölib qoldi. Daryoning jan.dagi hududlar Polşa qiroliga qaraşli Kurlyandiya gersogligiga aylandi.
1600—29 y.lardagi Polşa-Şvetsiya uruşlari natijasida L. vayron böldi. Uruşda ğolib çiqqan Şvetsiya Altmark sulhiga köra, Zadvin gersogligining ğarbiy qismini öziga qöşib oldi. L.ning şarqiy qismi (Latgaliya) Reç Pospolita qölida qoldi.
L.ning keyingi taqdirini Şimoliy uruş hal qildi. 1710 y. rus qöşinlari Rigani qamal qildi. 1721 y. Niştadt sulhi şartiga köra, Şvetsiya Vidzemani Rossiyaga berdi. Rossiya imperiyasi tarkibida parçalangan L. yerlarini birlaştiriş davri boşlandi. 1721 va 1795 y.larda Kurlyandiya gersogligi, Liflyandiya va Vitebsk gubernyalarining bir qismi Rossiyaga utdi. 18-a.ning 1-yarmi Şim. uruşda vayron bölgan xöjalikni tiklaş davri buldi. Mazkur uruşdan söng 200 yil mobaynida L. tinç hayot keçirdi.
1804 y. dehqonlar töğrisida maxsus qonun qabul qilinib, unga köra krepostnoylik çeklandi. Lekin bu b-n dehqonlar ahvoli yaxşilanmadi. 1812 y.gi uruş ta'sirida dehqonlar harakati avj oldi. Dvoryanlar hokimiyatini saqlab qoliş maqsadida Rossiya hukumati 1817—19 y.larda qator islohotlar ötkazdi, jumladan, deqqonlarga şaxsiy erkinlik berildi. Ular yerni ijaraga olib tştaydigan bölişdi. 19-a. 50-y.larning oxiri va 60-y.larning boşidan korxonalarda maşinalar va buğ dvigatellari işlay boşladi. Rossiyadagi ommaviy dehqonlar harakati va 1863— 64 y.larda Polşa va Litvada bölib ötgan qözğolon ta'sirida Rossiya hukumati bir oz yon berişga majbur böldi. Jumladan, krepostnoylik huquqi bekor qilindi, dehqonlarga yer sotib oliş hamda erkin köçib yurişga ruxsat berildi (1863), barşçina bekor qilindi (1868). L. sanoati va taşqi savdosi ösa boşladi.
20-a. boşlariga kelib, L. Rossiya imperiyasining taraqqiyot jihatidan eng rivojlangan ölkasiga aylandi. 1918 y. 18 noyab.da L. Respublikasi e'lon qilindi. 1920 y. 11 avg.da L.ni Şöro Rossiyasi tan oldi va L.ga bölgan da'volaridan «abadul abad» voz keçganini bildirdi. 1921 y.da Antanta davlatlari ham L. Respublikasini tan oldilar. 20 y. mobaynida turmuş darajasi, naşr etilgan kitoblar va 1000 kişiga töğri keladigan talabalar soni jihatidan L. Yevropa mamlakatlari orasida oldingi örinda böldi. 1934 y.da davlat töntarişi ötkazildi, avtoritar tuzum örnatildi. 1940 y. iyulida L. hududiga şöro qöşinlari kiritildi. Öşa yili 21 iyulda L. şöro sotsialistik respublikasi tuzilib, 5 avg.da SSSR tarkibiga qöşib olindi. 2-jahon uruşi yillarida L. şiddatli janglar maydoniga aylandi. 1941 y.da nemis-faşist qöşinlari tomonidan bosib olindi. 1945 y.da ozod qilindi. 1990 y. mayda respublika Oliy Kengaşi L. mustaqilligini tiklaş haqida Deklaratsiya qabul qildi va respublika nomini hoz. nomga özgartirdi. L. — 1991 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1992 y. 22 okt.da tan oldi va öşa yili noyab.da diplomatiya munosabatlari örnatildi. Milliy bayrami — 18 noyab. — L. Respublikasi e'lon qilingan kun (1918).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari va b. jamoat taşkilotlari. L. dehqonlar ittifoqi partiyasi, 1917 y.da asos solingan va 1990 y.da qayta tiklangan; L. demokratik partiyasi, 1995 y. «Saym-niyeks» demokratik partiyasi sifatida tuzilgan; «Latviyas seliy» («Latviya yöli») partiyasi, 1993 y. tuzilgan; L. sotsial-demokratlar birlaşmasi, 1998 y.da taşkil etilgan; Xalq partiyasi, 1998 y.da tuzilgan; Yangi xristian partiyasi, 1998 y. Yangi partiya nomi b-n taşkil etilgan, 2001 y. dan hoz. nomda; Xalq hamjihatligi partiyasi, 1993 y.da taşkil etilgan; «Vatan va ozodlik» birlaşmasi (L. milliy mustaqilligi yölidagi xdrakat), 1997 y.da taşkil etilgan. L. erkin kasaba uyuşmalari ittifoqi, 1990 y.da tuzilgan.
Xöjaligi. L. — industrial-agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulot tarkibida sanoatning uluşi 38,5%, q. x.ning uluşi 24,8%.
Sanoatida metallsozlik, energetika maşinasozligi, aloqa vositalari i.ç., transport va q.x. maşinasozligi, elektrotexnika, radioelektronika, priborsozlik, kimyo va neft kimyosi, yengil va oziq-ovqat, farmatsevtika, parfyumeriya, sellyuloza-qoğoz sanoati yetakçi tarmoqlardir. Elektr energiya Plyavinyas, Kegums va Riga GESlarida hosil qilinadi (yiliga örtaça 5,6 mlrd. kVt-soat). Liyepaya metallurgiya z-di, turli şaharlarda elektr maşinasozligi, gidrometeorologiya va yarimötkazgiç priborlari, dizelsozlik, elektropoyezdlar, texnologiya uskunalari, elektr lampa, q.x. maşinasozligi, ventilyator, radio, elektr asboblari, vagonsozlik, kema ta'mirlaş va b. z-dlar bor. Quriliş materiallari sanoatida köplab temir-beton konstruksiyalari, silikat ğişt, drenaj quvurlari, şişa tola z-dlari, uysozlik k-tlari barpo etilgan. Yengil sanoatda töqimaçilik, ti-kuvçilik, könçilik va poyabzal tikiş tarmoqlari taraqqiy etgan. Rigada ip gazlama k-tlari, Yelgavada töqimaçilik birlaşmasi, şoyi töquv kti joylaşgan. Ogreda yirik trikotaj k-ti, Liyepayada galantereya buyumlari kti bor.
Oziq-ovqat sanoatining asosiy tarmoqlari: baliq va göşt-sut. Riga, Yelgava, Yekabpils va Valmiyeradagi göşt k-tlari, Preylida pişlok, z-di va Kraslavada quruq sut z-di qurilgan, meva-konserva va un-yorma k-tlari bor, aralaş yem sanoati rivojlangan. Rigada «Dzintars» parfyumeriya-kosmetika z-di bor. Keyingi yillarda mamlakat iqtisodiyotini bozor munosabatlari yöliga moslaş, jahon xöjaligiga qöşiş siyosati ötkazila boşladi.
Qişloq xöjaligi göşt va sut çorvaçiligiga ixtisoslaşgan. Q. x.ga yaroqli yerlar 2,5 mln. ga, şundan 56,4% haydaladigan yerlar, 32,4% yaylov, 9% piçanzor. Ğalla ekinlaridan javdar, buğdoy, arpa, suli ekiladi. Asosiy texnika ekinlari: ziğir (asosan, şarqida) va qand lavlagi (jan.da). Kartoşka, sabzavot ham yetiştiriladi. Boğ-rezavor mevazorlar bor. Respublikaning ğarbiy qismida asalariçilik rivojlangan. Baliq ovlanadi, norka, kumuşrang tulki, oq tulki boqib köpaytiriladi. 1998 y. ma'lumotlariga qaraganda, xususiy sektor yalpi içki mahsulotning 63%ni berdi, iş joylarining 68% şu sektor qölida. Quriliş, q.x. va sanoat kabi asosiy tar-moklar mahsuloti mamlakat yalpi içki mahsulotining taxm. 95% ni taşkil etadi.
T. y. uzunligi — 2484 km, avtomobil yöllari — 24,2 ming km, şu jumladan qattiq qoplamali yöllar 12 ming km. Dengiz savdo flotining tonnaji 1437 ming t dedveyt. Asosiy portlari: Riga, Ventspils, Liyepaya. Liyelupe va Daugavaning ayrim qismlarida kema qatnaydi. Rigada xalqaro aeroport bor. Taşki savdo sohasidaL. Yevropa mamlakatlari va MDH mamlakatlari b-n hamkorlik kiladi. L. çetga maşinasozlik, yengil, oziq-ovqat sanoat mahsulotlari çiqaradi, çetdan maşina va elektr jihozlari, kimeviy mahsulotlar, transport vositalari, töqimaçilik buyumlari oladi. Pul birligi — lat.
Tibbiy xizmati. Davlat şifoxonalaridan taşqari xususiy kasalxonalar ham bor. Vraçlar xususiy tarzda ham bemorlarni qabul qilib, davolaydi. Şifokorlar Riga tibbiyot in-tida va çet ellarda tayyorlanadi. Yurmala, Se-gulda, Liyepaya, Kemeri, Baldone ku-rortlari maşhur.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. L.da dastlabki maktab 1211 y.da oçilgan. 16-a.ning 2-yarmida latiş aholisi uçun maorif tizimi yaratilgan. Hoz. paytda L.da umumiy majburiy töliqsiz ta'lim amalga oşirilgan, umumiy örta ta'lim joriy etilgan. Mustaqillik yillarida butun ta'lim sohasini isloh qilişga kirişildi. Natijada oliy öquv yurtlaridagi talabalar soni 1990/91 öquv yilidagi 46 ming kişidan 1997/ 98 öquv yilida 65 ming kişiga yetdi, 1998/99 öquv yilida yana 5% köpaydi. Yirik oliy öquv yurtlari: Latviya un-ti, Riga texnika un-ti, Q. x. akademiya-si, Tibbiyot akademiyasi, Riga aviatsiya unti va b. Örmon xöjaligi muommolari i.t. instituti, Fuqaro aviatsiyasini boşqariş avtomat tizimlari i.-t. markazi, Dengiz geol.si va geofizikasi in-ti, Yengil sanoat i.-t. inti va b. ilmiy muassasalar bor. Latviya FA faoliyat körsatadi. L.da kutubxonalar, teatrlar, sirk, filarmoniya, madaniyat uylari mavjud. L. tarixi muzeyi, L. badiiy muzeyi, Şahar tarixi va dengiz sayyoxligi muzeyi, Adabiyot va san'at tarixi muzeyi, Tibbiyot tarixi muzeyi, Tabiat muzeyi, Etn. muzeyi va b. bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. L.da naşr etiladigan asosiy gaz.lar: «Panorama Latvii», («Latviya manzarasi», rus tilidagi kundalik gaz., 1991 y.dan), «Diyena» («Kun», latiş tilidagi kundalik gaz., 1990 y.dan), «Latviyas zeme» («Latviya yeri», latiş tilidagi haftalik gaz., 1989 y. dan), «Latviya yaunatne» («Latviya yoşlari», latiş tilidagi kundalik gaz., 1990 y.dan), «Rigas balss» («Riga ovo-zi» latiş va rus tillaridagi keçki kundalik gaz., 1957 y.dan), «Tevzemes avize» («Vatan gazetasi», latiş tilidagi haftalik gaz., 1990 y.dan). L. telegraf agentligi (LETA) mustaqil axborot agentligi bölib, 1989 y.da La-tinform axborot agentligi negizida tuzilgan. L. radio va televideniyesi, te-leradioeşittiriş davlat qömitasi, 1992 y.da taşkil etilgan; L. mustakil televideniyesi, 1996 y.da tuzilgan; L. Davlat radiosi, 1925 y. asos solingan; L. davlat televideniyesi, 1954 y. taşkil etilgan.
Adabiyoti. Latiş millim adabiyoti 19-a. örtalaridan rivojlana boşladi. Latiş adabiyoti özining be-vosita qad. va boy folklor an'analari (xalq köşiqlari, afsona va ertaklar) ta'sirida ravnaq topdi. Folk-lorçi Kr. Baron latiş xalq qöşiqlarining 6 jildligini (1894— 1915) tuzdi. Yu. A. Alunan «Qöşiqdar» (1856) kitobini yaratdi. Xalq romantizmi vakillari — Auseklis (M. Krogzemis), A. Pumpur ijodlarida köproq milliy ozodlik ğoyalari tasvirlangan. 70-y.larda dramaturgiya vujudga keldi. A. Alukar pyesalari maşhur böddi. 19-a. oxirgi çoragida realistik oqim yoyildi (aka-uka Matis va Reynis Kaudzitlar, R. Blaumanis asarlari). Ya. Raynis, E. Veydenbaum kabi şoirlarning asarlari kengtarqaldi. R. Blaumanisning «Bahorgi ayoz», «Andrikson» kabi novellalari, «Oqpadar», «Ötda» va b. dramalarida dehqonlar hayoti va ijtimoiy muammolar öz ifodasini topgan.
1905—07 y.lardagi inqilob latiş adabiyotiga katta ta'sir körsatdi. Bu davrda Ya. Raynis asarlari özining çuqur ğoyaviyligi va dolzarbligi b-n şuhrat qozondi. Uning «Öt va tun» pyesasida latiş xalqining ozodlik uçun olib borgan mardona kuraşi öz aksini topgan. Adibning «Indulis va Ariya», «Iosif va uning aka-ukalari» kabi qator asarlari özining yan-gi uslub, çuqur falsafiy teranligi b-n kitobxonlarni rom etdi. A. Upitning «Burjua», «Ayollar», «Oltin» kabi qissa va romanlari naşr etildi.
2-jahon uruşi yillarida köproq poeziya rivojlandi (V. Luke, A. Grigulis, Yu. Vanag va b.). A. Upitning «Spartak» pyesasi va «Kökalamzor yerlar» romani şuhrat qozondi. Uruşdan keyingi yillarda V. Latsis, A. Sakse, M. Kempe, J. Griva, Ya. Grant, I. Ziyedonis, A. Veyan, 3. Skuin, E. Live va b. barakali ijod qildilar.
Me'morligi. L. hududida mil. av. 1-ming yillikda uruğ jamoalarining mustahkamlangan çöziq doirasimon va töğri burçakli turar joylari bölgan. 12-a.ning oxirlarigaça yoğoçdan, keyin esa, köpinça, toşdan uylar qurilib, şahar tipidagi manzilgohlar vujudga kelgan. Qörğonlar (13— 14-a.lardan boşlab), ibodatxonalar, Rigada ratuşa qurilgan. 16-a.ning 2-yarmida va 17-a. ning 1-yarmida L. me'morligida Niderlandiya me'morligining ta'siri kuçli böldi: gotika an'analari keyingi Uyğoniş davri me'morligi b-n uyğunlaşgani közga taşlanadi. 17-a. ning 2-yarmida barokko uslubi ustunlikni egalladi (Rigadagi Peter çerkovi, 1689—94). Klassitsizm hukmronligi yillarida (18-a.ning sönggi çoragi va 19-a.ning 1-yarmi) bog örtasiga qurilgan saroy majmualari vujudga keldi (Yelgavadagi saroy, 1738— 40, me'mor V. V. Rastrelli). 19-a.dan boşlab L. me'morligi rus klassitsizmi ruhida rivojlandi.
2-jahon uruşidan söng vayron qilingan şaharlar tiklandi va yangilari kurila boşladi. 60—80-y.larda Rigadagi Agenskaln qarağayzori, Katta Yugla uy-joy majmualari, t.y. vokza-li, Dzintaridagi konsert zali va b. binolar öziga xos mahalliy loyihalar asosida barpo etildi. Interyerlarni bezaşda yoğoç, koşin, metall, vitrajdan foydalanildi.
Tasviriy san'ati. L. xududidan topilgan eng qad. san'at yodgorliklari mil. av. 5-ming yillikka mansub (suyakdan işlangan dastasiga hayvonlar tasviri işlangan xanjar). 13—19-a.larda L. tasviriy san'ati Ğarbiy Yevropa san'ati b-n yaqin hamkorlikda rivojlandi. Ayniqsa, yoğoçdan haykallar işlaş keng tarqaldi. Latiş milliy tasviriy san'ati maktabi vujudga keldi. 20-a.ning dastlabki yillaridan grafika rivoj topa boşladi. T. Zalkaln, G. Şkilter kabi haykaltaroşlar hayot manzaralarini haqqoniy tasvirlaşga intildilar. 1920—30 y.larda plakatlar muhim örin egalladi. 1920 y.da Badiiy akademiya oçildi. 20-a. 2-yarmida san'atda zamondoşlarning obrazlari işonarli ta'sirçan aks ettirildi. Rassomlardan B. Ber-zin, R. Valnere, I. Zarin, E. Iltner, R. Bem, haykaltaroşlardan Ya. Zarin, V. Alberg, L. Lange va b. maşhur.
Xalq amaliy san'atida öymakorlik, yoğoçni kuydirib tasvir işlaş, kulollik, badiiy töqimaçilik rivojlangan. Yoğoç öymakorligi, çarmga qolip yordamida bosib tasvir işlaş, kahrabodan buyumlar yasaş, metallga zarb berib tasvirlar tuşiriş borasida latiş san'atkorlari va hunarmandlari körgazmalarda muvaffaqiyat b-n qatnaşadi.
Musiqasi rang-barang va öziga xos bölib, asosan, mehnat taronalari, oilaviy marosim, xor va raqs qöşiqlari turkumidan iborat. 16-a. oxirlarida çerkov qöşiqlari matnlari naşr qilindi. 17- va 18-a. boşlarida Yelgavada orkestr vujudga keldi; 18-a.dan Rigada organ çaliş san'ati ravnaq topdi. 1760 y. Riga musiqa jamiyatiga asos solindi. 1782 y. nemis opera-drama teatri oçildi. 19- a. örtalarida «yoş latişlar» harakati ta'sirida professional musiqali xor rivojlandi va qöşiqçilar jamiyati vujudga keldi. Latiş klassik musiqasining asosçilari — A. Yuryan, Ya. Vitol milliy kompozitorlar maktabini yaratdilar.
1912 y. taşkil topgan Latiş opera teatri 1919 y. davlat opera teatriga aylantirilib, dastlabki milliy operalar ( «Öt va tun», «Banyuta») vujudga keldi. 1919 y. L. konservatoriyasiga asos solindi. 1926 y. L. radiosining simfonik orkestri taşkil etildi. 1940—41 i.lari musiqali teatrlar, opera va balet teatri qayta tuzildi. 1941 y. L. davlat filarmoniyasi oçildi. Nemis faşistlari okkupatsiyasi davrida latiş musiqa san'atiga qattiq şikast yetkazildi.
2-jahon uruşidan keyin musiqa san'ati yana rivojlana boşladi. Simfoniya (O. Barskov, E. Goldşteyn, O. Gravitis, P. Dambis va b.), kamer ço-lğu musiqasi (Ye. Graubinya, R. Yermak, Ya. Kepitis, V. Utkin va b.), estrada (R. Paul, G. Raman, R. Pauls va b.) ravnaq topdi. Musiqa madaniyatini keng tarğib qiliş maqsadida maxsus jur.lar, töplamlar muntazam naşr etiladi.
1905—07 y.larda Riga grammofon firmalari Töyçi Hofiz, Leviça hofiz, Hamroqul qori va b. xonandalar ijrosida özbek musiqa merosi namunalarini plastinkalarga yozib olgan. Özbekistonda latiş, L.da özbek musiqa kunlari ötkazib kelinadi.
Teatri. Latiş xalq ijodining qad. an'analari mehnat jarayoni, urf-odat marosimlari b-n çambarças boğliq. Xususan, töy marosimlarida nikrbli öyinlar odat tusiga kirib qolgan. 16— 17-a.larda Rigada lotin tilida drama maktablari, 18-a.ning 60-y.larida nemis truppasi va 19-a.ning 50-y.larida rus teatri taşkil etildi. 19-a. boşlarida latiş tilida birinçi spektakllar qöyildi. 1868 y.da dastlabki havaskorlar truppasi taşkil etildi, uning negizida birinçi professional Riga latiş teatri (1870—1918) vujudga keldi. Unga milliy dramaturgiyaning asosçisi A. Alunan raxbarlik qildi. 1902 y.da yangi Riga teatriga asos solindi, uning sahnasida Ya. Raynis pyesalari öynaldi (bu teatr 1905 y.da yopildi). 20-a.ning 20—30-y.larida E. Similgis, Ya. Zarin kabi teatr arboblari ilğor demokratik sahna an'analarini davom ettirişdi. Keyingi yillarda A. Amtman-Briyedit, V. Balyu-nay, Ya. Yaunuşan, A. Linin kabi rej. lar latiş va jahon dramaturgiyasining eng yaxşi asarlarini sahnaga qöydilar. Maşhur aktyorlari: Ya. Osis, A. Klints, L. Eriki, J. Katlapa, L. Ber-zin, E. Radzin, E. Pavuls va b. L.da 7 ta teatr bor.
Kinosi. L.da kino i.ç. 1910—11 y.lardan boşlangan. Dastlab voqeiy hujjatli filmlar işlab çiqarilgan. 1913 y. «Haqiqat qayerda?» badiiy filmi yaratildi, 20-y.larda xususiy filmlar suratga olindi, 1939 y. işlangan «Baliqçi öğli» filmi latiş kinematografiyasining birinçi yutuği hisoblanadi. 2-jahon uruşidan söng latiş milliy kino san'ati ravnaq topdi. «Ğalaba bilan qaytiş», «Raynis» kabi badiiy va tarixiy biografik filmlar yaratildi. 50—60-y.larda «Baqorgi ayoz», «Yangi sohilga», «Böron», «Qiliç va atirgul» kabi badiiy filmlar ekranlaştirildi. Sönggi yillarda Riga kinostudiyasida xilma-xil mavzu va janrlarda rang-barang kartinalar yaratildi («Edgar va Kristina», «Ölim soyasida», «Suvdagi şö'la», «Esaber, şabada!» va b.).
Özbekiston — L. munosabatlari. Ikki mamlakatning yangi şaroitdagi özaro hamkorligini yölga qöyiş uçun avvalo huquqiy negiz yaratiş lozim edi. Özbekiston Prezidenta I. Karimovning 1995 y. L. Respublikasiga taşrifi va L. prezidentining 1996 y. Özbekiston Respublikasiga taşrifi çoğida, ikkala mamlakat vazirlarining özaro safarlari vaktida turli sohalarda hamkorlik qiliş haqida bitimlar imzolandi. Özbekiston — L. hukumatlararo savdo-iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy hamkorlik komissiyasining majlislarida muhim masalalar hal etiladi. Bu işlarning natijasida ÖzR b-n L. örtasidagi tovar aylanmasi sa-noat va q.x.ning turli tarmoqlarida muttasil ortib bordi. Çunonçi, 1994 y.da tovar aylanmasi 13 mln. 165 ming, 1995 y.da 18 mln. 790,5 ming, 1996 y.da 26 mln. 123,4 ming, 1997 y.da 54 mln. 183,6 ming, 2000 y.da 133,1 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. ÖzR dan L.ga paxta tolasi, organik kimyoviy birik-malar, şoyi, meva va sabzavotni kay-ta işlaş mahsulotlari, gazlama va kalava ip yuborilsa, u yerdan qand-şakar va qandolat, qora metalldan yasalgan buyumlar, transport vositalari, buğ qozonlari, mexanik uskunalar, qoğoz va karton, trikotaj kiyimlar, elektr asbob-uskunalari, noorganik kimyo mahsulotlari, kauçuk va rezina buyumlar, kofe, çoy, un, mebel va b. mollar olinadi. Bundan taşqari, Özbekiston tovarlarini Ğarbiy Yevropa mamlakatlariga yuboriş uçun L. portlaridan foydalaniladi.
Mamlakatlarning ayrim taşkilotlari örtasida özaro manfaatli aloqalar örnatilgan. Jumladan, dori-dar-mon yetkazib beriş, sayyoxlarni kutib oliş va ularga xizmat körsatiş haqida kelişuvga erişilgan. «Özbekiston havo yöllari» va «Boltik Eyrlaynz» kompaniyalari hamkorlik haqida bitim imzoladilar. ÖzR Taşqi iqtisodiy faoliyat milliy banki L.ning «Kapital bank», «Pareks bank», «Riyetumi bank», «Lateko bank», «Bank Lend», «Saules bank», Riga tijorat banki b-n vakillik munosabatlari örnatgan. «Özbekmebel» aksiyadorlik jamiyati, ÖzR Taşqi iqtisodiy aloqalar agentligining taşqi savdo birlaşmalari, «Özmarkazimpeks» birlaşmasi L.dagi turdoş taşkilotlar b-n amaliy hamkorlik va savdo-sotiq qiliş haqida kelişib olgan. «Öztaşqitrans» birlaşmasi 1992 y. dan boşlab Riga, Venspils, Liyepaya portlari va t. y. orqali 800 ming tonnadan köproq turli yuklar: paxta tolasi, burdoy, kand-şakar, kartoşka, yoğ, mis, rux kabilarni taşidi.
Özbekistonda latviyalik investorlar iştirokidagi 10 ta va L. kapitali 100% bölgan 1 ta korxona röyxatga olingan. Ularning asosiy faoliyat so-hasi elektron, radio aloqa vositalari, umumiy maşinasozlik buyumlari, kiyim-keçak, mebel, şoyi i. ç., dorixonalar xizmati, marketing tadqi-qotlari ötkaziş, özaro sarmoya sarflanişini rağbatlantiriş va himoya qilişdan iborat. ÖzR Taşqi iqtisodiy aloqalar agentligida Latviyaning 3 firmasi vakolatxonalari rasmiylaştirilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЛАТВИЯ (Latvija), Латвия Республикаси (Latvijas Republika) — Европанинг шим.-ғарбида, Болтиқ денгизи бўйида жойлашган давлат. Майд. 64,589 минг км2. Аҳолиси 2, 385 млн. киши (2001). Пойтахти — Рига ш. Маъмурий жиҳатдан 26 туман (rajons)ra бўлинади, 7 шаҳар бор.
Давлат тузуми. Л. — мустақил демократик республика. 1993 й. 6 июлдан 1922 й.да қабул қилинган «Сатверсме» конституциясининг амал қилиши тўла ҳажмда тикланди ва унга 1996, 1997, 1998 й.ларда тузатишлар киритилди. Давлат бошлиғи — президент (1999 й.дан Вайра Вике-Фрейберга), у яширин овоз бериш йўли б-н сейм томонидан 4 й. муддатга сайланди. Бир шахс кетма-кет икки муддатдан ортиқ президент лавозимига сайланиши мумкин эмас. Қонун чиқарувчи органи — сейм (бир палатали парламент). Ижроия ҳокимиятини Вазирлар Маҳкамаси амалга оширади.
Табиати. Л. ҳудудининг Болтиқ денгизи қирғоклари кам парчаланган. Денгиз соҳили бўйлаб эни 2—3 км, айрим жойларда 50 км гача бўлган пасттекислик ва қум тепалар чўзилган. Л.нинг ғарбий қисмида Курземе қирлари (бал. 184 м гача), ўрта қисмида Видземе қирлари (бал. 311 м гача), шарқида Латгаль қирлари (бал. 289 м гача) жойлашган. Л.нинг марказида Ўрта Л. текислиги, шим.-шарқида Шимолий Л. пасттекислиги бор. Фойдали қазилмалари: кўмир, нефть, гипс, кварц қумлари, доломит, ҳар хил гил, оҳактош; торф конлари, минерал булоклар бор. Болтик, денгизи ва Рига қўлтиғи соҳилида каҳрабо учрайди. Иклими денгиз иқпими б-н континентал иқлим ўртасида. Июлнинг ўртача т-раси 16—18°, янв.да Болтиқ денгизи соҳилида —2°, —7°, шарқида —7°. Йиллик ёғин 550—800 мм.
Л.да 777 дарё бўлиб, умумий уз. 38 минг км. Ҳамма дарёлари Болтиқ денгизи ҳавзасига мансуб. Йириклари: Даугава (Ғарбий Двина), Лиелупе, Вента, Гауя. Л.да 3 мингдан кўпроқ кўл бор. Л. майдонининг 1,5% ни ташкил қилади. Йириклари: Лубанас, Резнас ва б. Энг чу-қур кўли — Дридза (65,1 м). Кўлларида балиқ хўжалиги йўлга қўйилган. Фойдаланиладиган ерларининг 52% подзол тупроқлари (кўпи чимли подзол), 4% чимли карбонатли ва экин экиб келинган тупроқлар (Ўрта Л. текислигида), 23% ботқоқ (чимли-гейли) тупроқлар ва 19% торфзор. Л. аралаш ўрмон зонасида жойлашган. Ҳудудининг 40% га яқини ўрмон (асосий дарахт турлари — қарағай, қорақарағай, қайин), 4,7% ботқоқ, 4% яйлов. Л.да сут эмизувчилардан малла товушқон, тийин, елик, лось, буғу, тулки, бўрсиқ, сувсар ва б. яшайди. Салака, килька, лосось, таймень ва б. балиқтурлари овланади. Рига қўлтиғи ва дарёларнинг қўйилиш жойида минога учрайди. Балиқ, қундуз ва б. ов жониворларини қўриқлаш мақсадида қўриқхоналар ташкил этилган. Кдд. даре водийларининг айрим қисмлари, баъзи ўрмонзорлар давлат муҳофазасига олиниб, қўриқланади. Гауя миллий боғи барпо этилган.
Аҳолисининг кўпчилиги латишлар (55,1%); руслар, белоруслар, поляклар, украинлар, литвалар ва б. яшайди. Расмий тил — латиш тили. Шаҳар ахолиси 69,5%. Диндорлари: протестант, православ ва католиклар. Йирик шаҳарлари: Рига, Даугавпилс, Лиепая, Елгава, Юрмала ва б.
Тарихи. Л.дан топилган археология ёдгорликлари бу ерда одам мезолит давридан (мил. ав. 9—4-минг йиллик) яшаганлигини кўрсатади. Одамлар бу даврда темирчилик, балиқ овлаш ва овчилик б-н шуғулланган, тош ва суяклардан турли қуроллар ва лойдан идишлар ясаган. Мил. ав. 2-минг йилликда деҳқончилик ва чорвачилик пайдо бўлган.
10-а.дан аҳоли ўртасида христиан дини тарқала бошлади. 13-а.нинг охирида Ливон ордени Л.ни босиб олгандан сўнг немис зодагонларининг иқтисодий ва сиёсий ҳукмронлиги ўрнатилди. Л.да Германияга хос хўжалик ва сиёсий ташкилотлар жорий қилина бошлади.
14—16-а.ларда Ливония (Л. ва Эстониянинг немислар томонидан забт этилган ҳудудлари шундай аталар эди) 3 майда давлатдан иборат бўлган. 17-а.га келгандагина латиш халқи ташкил топди. 16-а.да Рига ш. савдо ва хунармандчилик марказига айланди. 1558—83 й.лардаги Ливон урушлари даврида майда ливон давлатлари тугатилди( 1560—62). Л.нинг Даугава дарёсидан шим.даги худуди (Задвин герцоглиги) Речь Посполитага тобе бўлиб қолди. Дарёнинг жан.даги ҳудудлар Польша қиролига қарашли Курляндия герцоглигига айланди.
1600—29 й.лардаги Польша-Швеция урушлари натижасида Л. вайрон бўлди. Урушда ғолиб чиққан Швеция Альтмарк сулҳига кўра, Задвин герцоглигининг ғарбий қисмини ўзига қўшиб олди. Л.нинг шарқий қисми (Латгалия) Речь Посполита қўлида қолди.
Л.нинг кейинги тақдирини Шимолий уруш ҳал қилди. 1710 й. рус қўшинлари Ригани қамал қилди. 1721 й. Ништадт сулҳи шартига кўра, Швеция Видземани Россияга берди. Россия империяси таркибида парчаланган Л. ерларини бирлаштириш даври бошланди. 1721 ва 1795 й.ларда Курляндия герцоглиги, Лифляндия ва Витебск губерняларининг бир қисми Россияга утди. 18-а.нинг 1-ярми Шим. урушда вайрон бўлган хўжаликни тиклаш даври булди. Мазкур урушдан сўнг 200 йил мобайнида Л. тинч ҳаёт кечирди.
1804 й. деҳқонлар тўғрисида махсус қонун қабул қилиниб, унга кўра крепостнойлик чекланди. Лекин бу б-н деҳқонлар аҳволи яхшиланмади. 1812 й.ги уруш таъсирида деҳқонлар ҳаракати авж олди. Дворянлар ҳокимиятини сақлаб қолиш мақсадида Россия ҳукумати 1817—19 й.ларда қатор ислоҳотлар ўтказди, жумладан, деққонларга шахсий эркинлик берилди. Улар ерни ижарага олиб тштайдиган бўлишди. 19-а. 50-й.ларнинг охири ва 60-й.ларнинг бошидан корхоналарда машиналар ва буғ двигателлари ишлай бошлади. Россиядаги оммавий деҳқонлар ҳаракати ва 1863— 64 й.ларда Польша ва Литвада бўлиб ўтган қўзғолон таъсирида Россия ҳукумати бир оз ён беришга мажбур бўлди. Жумладан, крепостнойлик ҳуқуқи бекор қилинди, деҳқонларга ер сотиб олиш ҳамда эркин кўчиб юришга рухсат берилди (1863), баршчина бекор қилинди (1868). Л. саноати ва ташқи савдоси ўса бошлади.
20-а. бошларига келиб, Л. Россия империясининг тараққиёт жиҳатидан энг ривожланган ўлкасига айланди. 1918 й. 18 нояб.да Л. Республикаси эълон қилинди. 1920 й. 11 авг.да Л.ни Шўро Россияси тан олди ва Л.га бўлган даъволаридан «абадул абад» воз кечганини билдирди. 1921 й.да Антанта давлатлари ҳам Л. Республикасини тан олдилар. 20 й. мобайнида турмуш даражаси, нашр этилган китоблар ва 1000 кишига тўғри келадиган талабалар сони жиҳатидан Л. Европа мамлакатлари орасида олдинги ўринда бўлди. 1934 й.да давлат тўнтариши ўтказилди, авторитар тузум ўрнатилди. 1940 й. июлида Л. ҳудудига шўро қўшинлари киритилди. Ўша йили 21 июлда Л. шўро социалистик республикаси тузилиб, 5 авг.да СССР таркибига қўшиб олинди. 2-жаҳон уруши йилларида Л. шиддатли жанглар майдонига айланди. 1941 й.да немис-фашист қўшинлари томонидан босиб олинди. 1945 й.да озод қилинди. 1990 й. майда республика Олий Кенгаши Л. мустақиллигини тиклаш ҳақида Декларация қабул қилди ва республика номини ҳоз. номга ўзгартирди. Л. — 1991 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1992 й. 22 окт.да тан олди ва ўша йили нояб.да дипломатия муносабатлари ўрнатилди. Миллий байрами — 18 нояб. — Л. Республикаси эълон қилинган кун (1918).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари ва б. жамоат ташкилотлари. Л. деҳқонлар иттифоқи партияси, 1917 й.да асос солинган ва 1990 й.да қайта тикланган; Л. демократик партияси, 1995 й. «Сайм-ниекс» демократик партияси сифатида тузилган; «Латвияс целый» («Латвия йўли») партияси, 1993 й. тузилган; Л. социал-демократлар бирлашмаси, 1998 й.да ташкил этилган; Халқ партияси, 1998 й.да тузилган; Янги христиан партияси, 1998 й. Янги партия номи б-н ташкил этилган, 2001 й. дан ҳоз. номда; Халқ ҳамжиҳатлиги партияси, 1993 й.да ташкил этилган; «Ватан ва озодлик» бирлашмаси (Л. миллий мустақиллиги йўлидаги хдракат), 1997 й.да ташкил этилган. Л. эркин касаба уюшмалари иттифоқи, 1990 й.да тузилган.
Хўжалиги. Л. — индустриал-аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулот таркибида саноатнинг улуши 38,5%, қ. х.нинг улуши 24,8%.
Саноатида металлсозлик, энергетика машинасозлиги, алоқа воситалари и.ч., транспорт ва қ.х. машинасозлиги, электротехника, радиоэлектроника, приборсозлик, кимё ва нефть кимёси, енгил ва озиқ-овқат, фармацевтика, парфюмерия, целлюлоза-қоғоз саноати етакчи тармоқлардир. Электр энергия Плявиняс, Кегумс ва Рига ГЭСларида ҳосил қилинади (йилига ўртача 5,6 млрд. кВт-соат). Лиепая металлургия з-ди, турли шаҳарларда электр машинасозлиги, гидрометеорология ва яримўтказгич приборлари, дизелсозлик, электропоездлар, технология ускуналари, электр лампа, қ.х. машинасозлиги, вентилятор, радио, электр асбоблари, вагонсозлик, кема таъмирлаш ва б. з-длар бор. Қурилиш материаллари саноатида кўплаб темир-бетон конструкциялари, силикат ғишт, дренаж қувурлари, шиша тола з-длари, уйсозлик к-тлари барпо этилган. Енгил саноатда тўқимачилик, ти-кувчилик, кўнчилик ва пойабзал тикиш тармоқлари тараққий этган. Ригада ип газлама к-тлари, Елгавада тўқимачилик бирлашмаси, шойи тўқув кти жойлашган. Огреда йирик трикотаж к-ти, Лиепаяда галантерея буюмлари кти бор.
Озиқ-овқат саноатининг асосий тармоқлари: балиқ ва гўшт-сут. Рига, Елгава, Екабпилс ва Валмиерадаги гўшт к-тлари, Прейлида пишлок, з-ди ва Краславада қуруқ сут з-ди қурилган, мева-консерва ва ун-ёрма к-тлари бор, аралаш ем саноати ривожланган. Ригада «Дзинтарс» парфюмерия-косметика з-ди бор. Кейинги йилларда мамлакат иқтисодиётини бозор муносабатлари йўлига мослаш, жаҳон хўжалигига қўшиш сиёсати ўтказила бошлади.
Қишлоқ хўжалиги гўшт ва сут чорвачилигига ихтисослашган. Қ. х.га яроқли ерлар 2,5 млн. га, шундан 56,4% ҳайдаладиган ерлар, 32,4% яйлов, 9% пичанзор. Ғалла экинларидан жавдар, буғдой, арпа, сули экилади. Асосий техника экинлари: зиғир (асосан, шарқида) ва қанд лавлаги (жан.да). Картошка, сабзавот ҳам етиштирилади. Боғ-резавор мевазорлар бор. Республиканинг ғарбий қисмида асаларичилик ривожланган. Балиқ овланади, норка, кумушранг тулки, оқ тулки боқиб кўпайтирилади. 1998 й. маълумотларига қараганда, хусусий сектор ялпи ички маҳсулотнинг 63%ни берди, иш жойларининг 68% шу сектор қўлида. Қурилиш, қ.х. ва саноат каби асосий тар-моклар маҳсулоти мамлакат ялпи ички маҳсулотининг тахм. 95% ни ташкил этади.
Т. й. узунлиги — 2484 км, автомобиль йўллари — 24,2 минг км, шу жумладан қаттиқ қопламали йўллар 12 минг км. Денгиз савдо флотининг тоннажи 1437 минг т дедвейт. Асосий портлари: Рига, Вентспилс, Лиепая. Лиелупе ва Даугаванинг айрим қисмларида кема қатнайди. Ригада халқаро аэропорт бор. Ташки савдо соҳасидаЛ. Европа мамлакатлари ва МДҲ мамлакатлари б-н ҳамкорлик килади. Л. четга машинасозлик, енгил, озиқ-овқат саноат маҳсулотлари чиқаради, четдан машина ва электр жиҳозлари, кимевий маҳсулотлар, транспорт воситалари, тўқимачилик буюмлари олади. Пул бирлиги — лат.
Тиббий хизмати. Давлат шифохоналаридан ташқари хусусий касалхоналар ҳам бор. Врачлар хусусий тарзда ҳам беморларни қабул қилиб, даволайди. Шифокорлар Рига тиббиёт ин-тида ва чет элларда тайёрланади. Юрмала, Се-гулда, Лиепая, Кемери, Балдоне ку-рортлари машҳур.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Л.да дастлабки мактаб 1211 й.да очилган. 16-а.нинг 2-ярмида латиш аҳолиси учун маориф тизими яратилган. Ҳоз. пайтда Л.да умумий мажбурий тўлиқсиз таълим амалга оширилган, умумий ўрта таълим жорий этилган. Мустақиллик йилларида бутун таълим соҳасини ислоҳ қилишга киришилди. Натижада олий ўқув юртларидаги талабалар сони 1990/91 ўқув йилидаги 46 минг кишидан 1997/ 98 ўқув йилида 65 минг кишига етди, 1998/99 ўқув йилида яна 5% кўпайди. Йирик олий ўқув юртлари: Латвия ун-ти, Рига техника ун-ти, Қ. х. академия-си, Тиббиёт академияси, Рига авиация унти ва б. Ўрмон хўжалиги муоммолари и.т. институти, Фуқаро авиациясини бошқариш автомат тизимлари и.-т. маркази, Денгиз геол.си ва геофизикаси ин-ти, Енгил саноат и.-т. инти ва б. илмий муассасалар бор. Латвия ФА фаолият кўрсатади. Л.да кутубхоналар, театрлар, цирк, филармония, маданият уйлари мавжуд. Л. тарихи музейи, Л. бадиий музейи, Шаҳар тарихи ва денгиз сайёхлиги музейи, Адабиёт ва санъат тарихи музейи, Тиббиёт тарихи музейи, Табиат музейи, Этн. музейи ва б. бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Л.да нашр этиладиган асосий газ.лар: «Панорама Латвии», («Латвия манзараси», рус тилидаги кундалик газ., 1991 й.дан), «Диена» («Кун», латиш тилидаги кундалик газ., 1990 й.дан), «Латвияс земе» («Латвия ери», латиш тилидаги ҳафталик газ., 1989 й. дан), «Латвия яунатнэ» («Латвия ёшлари», латиш тилидаги кундалик газ., 1990 й.дан), «Ригас балсс» («Рига ово-зи» латиш ва рус тилларидаги кечки кундалик газ., 1957 й.дан), «Тэвземес авизе» («Ватан газетаси», латиш тилидаги ҳафталик газ., 1990 й.дан). Л. телеграф агентлиги (ЛЕТА) мустақил ахборот агентлиги бўлиб, 1989 й.да Ла-тинформ ахборот агентлиги негизида тузилган. Л. радио ва телевидениеси, те-лерадиоэшиттириш давлат қўмитаси, 1992 й.да ташкил этилган; Л. мустакил телевидениеси, 1996 й.да тузилган; Л. Давлат радиоси, 1925 й. асос солинган; Л. давлат телевидениеси, 1954 й. ташкил этилган.
Адабиёти. Латиш миллим адабиёти 19-а. ўрталаридан ривожлана бошлади. Латиш адабиёти ўзининг бе-восита қад. ва бой фольклор анъаналари (халқ кўшиқлари, афсона ва эртаклар) таъсирида равнақ топди. Фольк-лорчи Кр. Барон латиш халқ қўшиқларининг 6 жилдлигини (1894— 1915) тузди. Ю. А. Алунан «Қўшиқдар» (1856) китобини яратди. Халқ романтизми вакиллари — Аусеклис (М. Крогземис), А. Пумпур ижодларида кўпроқ миллий озодлик ғоялари тасвирланган. 70-й.ларда драматургия вужудга келди. А. Алукар пьесалари машҳур бўдди. 19-а. охирги чорагида реалистик оқим ёйилди (ака-ука Матис ва Рейнис Каудзитлар, Р. Блауманис асарлари). Я. Райнис, Э. Вейденбаум каби шоирларнинг асарлари кенгтарқалди. Р. Блауманиснинг «Баҳорги аёз», «Андриксон» каби новеллалари, «Оқпадар», «Ўтда» ва б. драмаларида деҳқонлар ҳаёти ва ижтимоий муаммолар ўз ифодасини топган.
1905—07 й.лардаги инқилоб латиш адабиётига катта таъсир кўрсатди. Бу даврда Я. Райнис асарлари ўзининг чуқур ғоявийлиги ва долзарблиги б-н шуҳрат қозонди. Унинг «Ўт ва тун» пьесасида латиш халқининг озодлик учун олиб борган мардона кураши ўз аксини топган. Адибнинг «Индулис ва Ария», «Иосиф ва унинг ака-укалари» каби қатор асарлари ўзининг ян-ги услуб, чуқур фалсафий теранлиги б-н китобхонларни ром этди. А. Упитнинг «Буржуа», «Аёллар», «Олтин» каби қисса ва романлари нашр этилди.
2-жаҳон уруши йилларида кўпроқ поэзия ривожланди (В. Луке, А. Григулис, Ю. Ванаг ва б.). А. Упитнинг «Спартак» пьесаси ва «Кўкаламзор ерлар» романи шуҳрат қозонди. Урушдан кейинги йилларда В. Лацис, А. Саксе, М. Кемпе, Ж. Грива, Я. Грант, И. Зиедонис, А. Веян, 3. Скуин, Э. Ливе ва б. баракали ижод қилдилар.
Меъморлиги. Л. ҳудудида мил. ав. 1-минг йилликда уруғ жамоаларининг мустаҳкамланган чўзиқ доирасимон ва тўғри бурчакли турар жойлари бўлган. 12-а.нинг охирларигача ёғочдан, кейин эса, кўпинча, тошдан уйлар қурилиб, шаҳар типидаги манзилгоҳлар вужудга келган. Қўрғонлар (13— 14-а.лардан бошлаб), ибодатхоналар, Ригада ратуша қурилган. 16-а.нинг 2-ярмида ва 17-а. нинг 1-ярмида Л. меъморлигида Нидерландия меъморлигининг таъсири кучли бўлди: готика анъаналари кейинги Уйғониш даври меъморлиги б-н уйғунлашгани кўзга ташланади. 17-а. нинг 2-ярмида барокко услуби устунликни эгаллади (Ригадаги Петер черкови, 1689—94). Классицизм ҳукмронлиги йилларида (18-а.нинг сўнгги чораги ва 19-а.нинг 1-ярми) бог ўртасига қурилган сарой мажмуалари вужудга келди (Елгавадаги сарой, 1738— 40, меъмор В. В. Растрелли). 19-а.дан бошлаб Л. меъморлиги рус классицизми руҳида ривожланди.
2-жаҳон урушидан сўнг вайрон қилинган шаҳарлар тикланди ва янгилари курила бошлади. 60—80-й.ларда Ригадаги Агенскалн қарағайзори, Катта Югла уй-жой мажмуалари, т.й. вокза-ли, Дзинтаридаги концерт зали ва б. бинолар ўзига хос маҳаллий лойиҳалар асосида барпо этилди. Интерьерларни безашда ёғоч, кошин, металл, витраждан фойдаланилди.
Тасвирий санъати. Л. худудидан топилган энг қад. санъат ёдгорликлари мил. ав. 5-минг йилликка мансуб (суякдан ишланган дастасига ҳайвонлар тасвири ишланган ханжар). 13—19-а.ларда Л. тасвирий санъати Ғарбий Европа санъати б-н яқин ҳамкорликда ривожланди. Айниқса, ёғочдан ҳайкаллар ишлаш кенг тарқалди. Латиш миллий тасвирий санъати мактаби вужудга келди. 20-а.нинг дастлабки йилларидан графика ривож топа бошлади. Т. Залькалн, Г. Шкильтер каби ҳайкалтарошлар ҳаёт манзараларини ҳаққоний тасвирлашга интилдилар. 1920—30 й.ларда плакатлар муҳим ўрин эгаллади. 1920 й.да Бадиий академия очилди. 20-а. 2-ярмида санъатда замондошларнинг образлари ишонарли таъсирчан акс эттирилди. Рассомлардан Б. Бер-зинь, Р. Валнере, И. Заринь, Э. Илтнер, Р. Бем, ҳайкалтарошлардан Я. Заринь, В. Альберг, Л. Ланге ва б. машҳур.
Халқ амалий санъатида ўймакорлик, ёғочни куйдириб тасвир ишлаш, кулоллик, бадиий тўқимачилик ривожланган. Ёғоч ўймакорлиги, чармга қолип ёрдамида босиб тасвир ишлаш, каҳрабодан буюмлар ясаш, металлга зарб бериб тасвирлар тушириш борасида латиш санъаткорлари ва ҳунармандлари кўргазмаларда муваффақият б-н қатнашади.
Мусиқаси ранг-баранг ва ўзига хос бўлиб, асосан, меҳнат тароналари, оилавий маросим, хор ва рақс қўшиқлари туркумидан иборат. 16-а. охирларида черков қўшиқлари матнлари нашр қилинди. 17- ва 18-а. бошларида Елгавада оркестр вужудга келди; 18-а.дан Ригада орган чалиш санъати равнақ топди. 1760 й. Рига мусиқа жамиятига асос солинди. 1782 й. немис опера-драма театри очилди. 19- а. ўрталарида «ёш латишлар» ҳаракати таъсирида профессионал мусиқали хор ривожланди ва қўшиқчилар жамияти вужудга келди. Латиш классик мусиқасининг асосчилари — А. Юрьян, Я. Витол миллий композиторлар мактабини яратдилар.
1912 й. ташкил топган Латиш опера театри 1919 й. давлат опера театрига айлантирилиб, дастлабки миллий опералар ( «Ўт ва тун», «Банюта») вужудга келди. 1919 й. Л. консерваториясига асос солинди. 1926 й. Л. радиосининг симфоник оркестри ташкил этилди. 1940—41 и.лари мусиқали театрлар, опера ва балет театри қайта тузилди. 1941 й. Л. давлат филармонияси очилди. Немис фашистлари оккупацияси даврида латиш мусиқа санъатига қаттиқ шикаст етказилди.
2-жаҳон урушидан кейин мусиқа санъати яна ривожлана бошлади. Симфония (О. Барсков, Э. Голдштейн, О. Гравитис, П. Дамбис ва б.), камер чо-лғу мусиқаси (Е. Граубиня, Р. Ермак, Я. Кепитис, В. Уткин ва б.), эстрада (Р. Паул, Г. Раман, Р. Паулс ва б.) равнақ топди. Мусиқа маданиятини кенг тарғиб қилиш мақсадида махсус жур.лар, тўпламлар мунтазам нашр этилади.
1905—07 й.ларда Рига граммофон фирмалари Тўйчи Ҳофиз, Левича ҳофиз, Ҳамроқул қори ва б. хонандалар ижросида ўзбек мусиқа мероси намуналарини пластинкаларга ёзиб олган. Ўзбекистонда латиш, Л.да ўзбек мусиқа кунлари ўтказиб келинади.
Театри. Латиш халқ ижодининг қад. анъаналари меҳнат жараёни, урф-одат маросимлари б-н чамбарчас боғлиқ. Хусусан, тўй маросимларида никрбли ўйинлар одат тусига кириб қолган. 16— 17-а.ларда Ригада лотин тилида драма мактаблари, 18-а.нинг 60-й.ларида немис труппаси ва 19-а.нинг 50-й.ларида рус театри ташкил этилди. 19-а. бошларида латиш тилида биринчи спектакллар қўйилди. 1868 й.да дастлабки ҳаваскорлар труппаси ташкил этилди, унинг негизида биринчи профессионал Рига латиш театри (1870—1918) вужудга келди. Унга миллий драматургиянинг асосчиси А. Алунан рахбарлик қилди. 1902 й.да янги Рига театрига асос солинди, унинг саҳнасида Я. Райнис пьесалари ўйналди (бу театр 1905 й.да ёпилди). 20-а.нинг 20—30-й.ларида Э. Симильгис, Я. Заринь каби театр арбоблари илғор демократик саҳна анъаналарини давом эттиришди. Кейинги йилларда А. Амтман-Бриедит, В. Балю-най, Я. Яунушан, А. Лининь каби реж. лар латиш ва жаҳон драматургиясининг энг яхши асарларини саҳнага қўйдилар. Машҳур актёрлари: Я. Осис, А. Клинтс, Л. Эрики, Ж. Катлапа, Л. Бер-зинь, Э. Радзинь, Э. Павулс ва б. Л.да 7 та театр бор.
Киноси. Л.да кино и.ч. 1910—11 й.лардан бошланган. Дастлаб воқеий ҳужжатли фильмлар ишлаб чиқарилган. 1913 й. «Ҳақиқат қаерда?» бадиий фильми яратилди, 20-й.ларда хусусий фильмлар суратга олинди, 1939 й. ишланган «Балиқчи ўғли» фильми латиш кинематографиясининг биринчи ютуғи ҳисобланади. 2-жаҳон урушидан сўнг латиш миллий кино санъати равнақ топди. «Ғалаба билан қайтиш», «Райнис» каби бадиий ва тарихий биографик фильмлар яратилди. 50—60-й.ларда «Бақорги аёз», «Янги соҳилга», «Бўрон», «Қилич ва атиргул» каби бадиий фильмлар экранлаштирилди. Сўнгги йилларда Рига киностудиясида хилма-хил мавзу ва жанрларда ранг-баранг картиналар яратилди («Эдгар ва Кристина», «Ўлим соясида», «Сувдаги шўъла», «Эсабер, шабада!» ва б.).
Ўзбекистон — Л. муносабатлари. Икки мамлакатнинг янги шароитдаги ўзаро ҳамкорлигини йўлга қўйиш учун аввало ҳуқуқий негиз яратиш лозим эди. Ўзбекистон Президента И. Каримовнинг 1995 й. Л. Республикасига ташрифи ва Л. президентининг 1996 й. Ўзбекистон Республикасига ташрифи чоғида, иккала мамлакат вазирларининг ўзаро сафарлари вактида турли соҳаларда ҳамкорлик қилиш ҳақида битимлар имзоланди. Ўзбекистон — Л. ҳукуматлараро савдо-иқтисодий ва илмий-техникавий ҳамкорлик комиссиясининг мажлисларида муҳим масалалар ҳал этилади. Бу ишларнинг натижасида ЎзР б-н Л. ўртасидаги товар айланмаси са-ноат ва қ.х.нинг турли тармоқларида муттасил ортиб борди. Чунончи, 1994 й.да товар айланмаси 13 млн. 165 минг, 1995 й.да 18 млн. 790,5 минг, 1996 й.да 26 млн. 123,4 минг, 1997 й.да 54 млн. 183,6 минг, 2000 й.да 133,1 млн. АҚШ долларини ташкил этди. ЎзР дан Л.га пахта толаси, органик кимёвий бирик-малар, шойи, мева ва сабзавотни кай-та ишлаш маҳсулотлари, газлама ва калава ип юборилса, у ердан қанд-шакар ва қандолат, қора металлдан ясалган буюмлар, транспорт воситалари, буғ қозонлари, механик ускуналар, қоғоз ва картон, трикотаж кийимлар, электр асбоб-ускуналари, ноорганик кимё маҳсулотлари, каучук ва резина буюмлар, кофе, чой, ун, мебель ва б. моллар олинади. Бундан ташқари, Ўзбекистон товарларини Ғарбий Европа мамлакатларига юбориш учун Л. портларидан фойдаланилади.
Мамлакатларнинг айрим ташкилотлари ўртасида ўзаро манфаатли алоқалар ўрнатилган. Жумладан, дори-дар-мон етказиб бериш, сайёхларни кутиб олиш ва уларга хизмат кўрсатиш ҳақида келишувга эришилган. «Ўзбекистон ҳаво йўллари» ва «Болтик Эйрлайнз» компаниялари ҳамкорлик ҳақида битим имзоладилар. ЎзР Ташқи иқтисодий фаолият миллий банки Л.нинг «Капитал банк», «Парекс банк», «Риетуми банк», «Латэко банк», «Банк Лэнд», «Саулес банк», Рига тижорат банки б-н вакиллик муносабатлари ўрнатган. «Ўзбекмебель» акциядорлик жамияти, ЎзР Ташқи иқтисодий алоқалар агентлигининг ташқи савдо бирлашмалари, «Ўзмарказимпекс» бирлашмаси Л.даги турдош ташкилотлар б-н амалий ҳамкорлик ва савдо-сотиқ қилиш ҳақида келишиб олган. «Ўзташқитранс» бирлашмаси 1992 й. дан бошлаб Рига, Венспилс, Лиепая портлари ва т. й. орқали 800 минг тоннадан кўпроқ турли юклар: пахта толаси, бурдой, канд-шакар, картошка, ёғ, мис, рух кабиларни ташиди.
Ўзбекистонда латвиялик инвесторлар иштирокидаги 10 та ва Л. капитали 100% бўлган 1 та корхона рўйхатга олинган. Уларнинг асосий фаолият со-ҳаси электрон, радио алоқа воситалари, умумий машинасозлик буюмлари, кийим-кечак, мебель, шойи и. ч., дорихоналар хизмати, маркетинг тадқи-қотлари ўтказиш, ўзаро сармоя сарфланишини рағбатлантириш ва ҳимоя қилишдан иборат. ЎзР Ташқи иқтисодий алоқалар агентлигида Латвиянинг 3 фирмаси ваколатхоналари расмийлаштирилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.