Şvetsiya

Şvetsiya (şvedça: Sverige), rasmiy nomi Şvetsiya Qirolligi — Şimoliy Yevropada, Skandinaviya yarim orolida joylaşgan davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Stokgolm. Davlat konstitutsiyaviy monarxiya hisoblanadi.

Şvetsiya hududida odam yaşaşi haqidagi ma'lumotlar manbalarda turliça. Özbekça Vikipediyada bu hududda miloddan avvalgi 8–9 ming yillikdan boşlab odam yaşab kelgani aytiladi. Inglizça Vikipediyada esa tarix miloddan avvalgi taxminan 12 000-yildan, Skanedagi ovçilar lagerlaridan boşlanadi.

Özbekça manbaga köra, milodning 1-asr örtalarida german qabilalari (sve, gyot va boşqalar) joylaşgan va ular hozirgi şvedlarning etnik asosini taşkil etgan. 8–11-asrlarda şvedlar vikinglar yurişlarida qatnaşgan. Birlaşgan şved qirolligi 11-asrda taşkil topgan (özbekça manba); inglizça manbada yagona şved davlati 10-asr oxirida taşkil topgani aytiladi. Xristianlik tarqalişi haqida ham ma'lumotlar farq qiladi: özbekça manbada 11-asr boşlari, inglizça manbada esa Ansgar 829-yilda uni joriy etgani, lekin yangi din 12-asrdagina butparastlikni töliq siqib çiqara boşlagani qayd etilgan.

1397-yilda Şvetsiya Daniya va Norvegiya bilan Kalmar ittifoqiga birlaşdi. 1523-yil 6-iyunda Gustav Vaza (Gustav Erikson) qirol etib saylandi; inglizça manbada bu sana hozirgi Şvetsiyaning asos solinişi sifatida qaraladi. 16-asrning 30-yillarida reformatsiya avj oldi va lyuterçilik joriy etildi. 16–19-asrlarda Şvetsiya Boltiq dengizida hukmronlik uçun uruşlar olib bordi. 1700–21-yillardagi Şimoliy uruşda şved armiyasi mağlubiyatga uçradi va Şvetsiya hududining bir qismini yöqotdi. Finlyandiya 1809-yilgaça Şvetsiya tarkibida bölgan. 1809-yilda konstitutsiya qabul qilindi. 1814-yilgi Kil şartnomasiga köra Norvegiya Şvetsiya tarkibiga ötdi va 1905-yilda ajralib çiqdi. Birinçi jahon uruşida Şvetsiya betaraf bölgan, Ikkinçi jahon uruşida qat'iy betaraflik e'lon qilgan. Şvetsiya 1946-yildan BMT a'zosi, rus manbasiga köra 1995-yildan Yevropa Ittifoqi va 2024-yildan NATO a'zosi.

Şvetsiya Skandinaviya yarim orolining şarqiy va janubiy qismida joylaşgan. Maydoni manbalarda turliça körsatilgan: 450 ming km² (özbekça), 447 435 km² (rusça), 450 295 km² (inglizça). Mamlakat Norvegiya va Finlyandiya bilan çegaradoş, Boltiq dengizi va Botnika qöltiği bilan yuviladi.

Şimoliy va ğarbiy qismi toğli (Skandinaviya toğlari). Eng baland nuqta — Kebnekayse toği: özbekça manbada 2123 m, rusça manbada 2126 m. Şimolda Norland yassitoğligi, janubda Smoland qiri bor. Iqlimi mötadil, unga Golfstrim iliq oqimi katta ta'sir qiladi. Hududning 9–10 foizini köllar egallaydi; yirik köllari Venern va Vettern. Örmonlar hududning 53–57 foizini taşkil etadi. Temir, mis, qörğoşin, rux, uran, oltin, kumuş kabi foydali qazilmalar bor.

Şvetsiya — konstitutsiyaviy monarxiya. Amaldagi konstitutsiya 1975-yil 1-yanvardan kuçga kirgan. Davlat boşliği qirol Karl XVI Gustav (1973-yildan). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali parlament — riksdag, ijroçi hokimiyatni hukumat amalga oşiradi. Ma'muriy böliniş haqida manbalar farq qiladi: özbekça manbada 24 len, rusça va inglizça manbalarda 21 len.

Şvetsiya yuksak darajada rivojlangan industrial mamlakat. Özbekça manbaga köra, yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 30,5%, qişloq va örmon xöjaligi 2,2%, xizmat körsatiş 67,3%. Yetakçi sanoat tarmoqlari: metallurgiya, maşinasozlik (kemasozlik, avtomobilsozlik, aviasozlik), yoğoçsozlik va sellyuloza-qoğoz sanoati. Çorvaçilik qişloq xöjaligining yetakçi tarmoği. Mamlakat qoğoz, sellyuloza, yoğoç, maşina va jihozlar, temir rudasi çiqaradi. Pul birligi — şved kronasi.

Rasmiy til — şved tili. Dindorlarning köpçiligi lyuterçilar. Şved badiiy adabiyotining dastlabki yodgorliklari 9-asrga oid runik yozuvlardir. 19-asrda E. Tegner „Fritof haqida doston“ni yaratgan. Yu. A. Strindberg tanqidiy realizm asoslarini yaratgan, A. Lindgrenning bolalar uçun kitoblari jahonda şuhrat qozongan. Me'morlikda roman, gotika, barokko, klassitsizm va funksionalizm uslublari rivojlangan; Stokgolmdagi ratuşa (1911–23) neoromantizm namunasi sifatida keltiriladi. Mamlakatda Upsala, Stokgolm, Gyoteborg universitetlari kabi yirik oliy öquv yurtlari va Milliy muzey kabi muzeylar bor. 6-iyun — Şvetsiya bayroği kuni.