Stokgolm

Stokgolm (şvedça: Stockholm) — Şvetsiyaning poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning madaniyat, media, iqtisodiyot va siyosat markazi hisoblanadi.

Skandinaviya dostonlarida bu joy Agnafit nomi bilan tilga olinadi. Şahar nomining ilk yozma eslatmasi 1252-yilga oid. Ingliz tilidagi manbaga köra, şahar 1252-yilda davlat arbobi Birger Yarl tomonidan asos solingan; Erik yilnomasiga köra, u 1187-yilda Sigtuna talanganidan keyin Şvetsiyani dengiz orqali bosqinlardan himoya qiliş uçun barpo etilgan. Rus tilidagi manbada ham şahar Birger tomonidan asos solingan deb hisoblanişi aytiladi. Özbekça Vikipediyada esa miloddan avvalgi 1-asrda bu joyda qişloq bölgani, 13-asr örtalarida şahar huquqini olgani va 14-asrdan boş şahar bölgani yoziladi; inglizça manbada esa 1634-yilda Stokgolm rasman imperiya poytaxti bölgani qayd etilgan.

Şaharning markazi — hozirgi Eski şahar (Gamla Stan) 13-asr örtalaridan boşlab qurilgan. Dastlab u Boltiqböyi savdosi, Hanza ittifoqi tufayli ahamiyat kasb etgan. 1520-yil 8-noyabrda Daniya qirolining buyruği bilan şved qözğolonining taşabbuskorlari qatl etildi; bu voqea «Stokgolm qonli bazmi» nomini olgan. 1523-yilda Gustav Vaza hokimiyat tepasiga kelgaç, aholi soni oşib, 1600-yilga kelib 10 000 ga yetgan. 1625-yildagi yonğin Stadşolmen orolining janubi-ğarbiy qismini vayron qilgan. 1710-yilda vabo aholining taxminan 36 foizini (20 000 kişini) öldirgan. 19-asr boşida şaharning ahamiyati pasaygan, asr ikkinçi yarmida iqtisodiyot tiklangan. 1912-yilda Stokgolmda yozgi Olimpiada öyinlari ötkazilgan.

Şahar Şvetsiyaning şarqiy qirğoğida, Melaren köli Boltiq dengiziga quyiladigan joyda joylaşgan. Şahar markaziy qismi 14 orolda yotadi va Stokgolm arxipelagi bilan tutaşadi. Inglizça manbaga köra, şahar hududining 30 foizdan ortiğini suv yöllari, yana 30 foizini parklar va yaşil hududlar taşkil etadi. Iqlimi mötadil: özbekça manbada yanvarning örtaça harorati —3° gaça, iyulniki 18° atrofida deyiladi; yillik yoğin özbekça manbada 600 mm atrofida, inglizça manbada 531 mm deb berilgan.

Inglizça manbaga köra, munitsipalitetda taxminan 1 million, şahar aglomeratsiyasida 1,6 million, metropoliten hududda 2,5 million kişi yaşaydi. Rus tilidagi manbada şahar aholisi 1 000 962 kişi (2026) deb körsatilgan. Özbekça Vikipediyada esa 751,2 ming kişi (2000) keltirilgan. Rus tilidagi manbaga köra, Stokgolm mintaqasida Şvetsiya fuqarolarining 20 foizi yaşaydi.

Stokgolm — Şvetsiyaning asosiy moliya markazi; mamlakatdagi eng yirik banklarning boş idoralari şu yerda. Rus tilidagi manbaga köra, iş örinlarining 85 foizi xizmat sohasida, şvedça kompaniyalarning 45 foizdan köproği boş idorasini şaharda joylaştirgan; Ericsson, IBM, Electrolux, H&M kabi kompaniyalar tilga olinadi. Şaharda Stokgolm fond birjasi ham bor. Inglizça manbaga köra, Stokgolm mintaqasi mamlakat YaIMining uçdan bir qismidan köpini beradi. Özbekça manbada sanoatning asosiy tarmoqlari maşinasozlik va metallsozlik, şuningdek poligrafiya, yengil, oziq-ovqat, farmatsevtika va kimyo sanoati deb sanaladi. Rus tilidagi manbaga köra, yiliga taxminan 7,5 million sayyoh keladi. Metropoliten 1950-yilda oçilgan (inglizça va rusça manbalar); özbekça Vikipediyada 1973-yil deb körsatilgan.

Şaharda Şvetsiya hukumati, riksdag va qirollik qarorgohi joylaşgan; Nobel mukofoti topşiriş marosimlari ham şu yerda ötadi. Asosiy diqqatga sazovor joylar: Eski şahar, Qirollik saroyi, şahar ratuşasi, riksdag binosi, Riddarxolmen çerkovi. Rus tilidagi manbaga köra, şaharda 80 dan ortiq muzey bor; ular orasida Milliy muzey, Skansen oçiq osmon ostidagi muzeyi, «Vaza» kemasi muzeyi, Nobel muzeyi, Şimoliy mamlakatlar muzeyi va boşqalar mavjud. Inglizça manbaga köra, Vaza muzeyi Skandinaviyada eng köp taşrif buyuriladigan muzeydir. Qirollik operasi 1773-yilda, Qirollik dramatik teatri 1788-yilda taşkil etilgan. Stokgolm 1998-yilda Yevropa madaniyat poytaxti deb e'lon qilingan. Ta'lim sohasida Stokgolm universiteti, Qirollik texnologiya instituti, Karolinska instituti va Stokgolm iqtisodiyot maktabi faoliyat yuritadi.