Rene Dekart

Rene Dekart (fransuzça René Descartes, lotinça nomi Renatus Cartesius — Karteziy; 1596–1650) — fransuz faylasufi, matematigi, fizigi va fiziologi. Rusça Vikipediyaga köra, u Yangi davr falsafasining asosçilaridan biri, analitik geometriyaning yaratuvçisi va ilmiy inqilobning yetakçi siymolaridan hisoblanadi. Uning nomi bilan atalgan töğri burçakli koordinatalar tizimi algebra va geometriyani birlaştirib, matematik analizning paydo bölişiga yöl oçgan.1

Dekart 1596-yil 31-martda Fransiyaning Turen ölkasidagi Lae şahriçasida tuğilgan; Rusça Vikipediyaga köra, bu şahar hozir uning nomi bilan Dekart deb ataladi. U qadimiy, ammo qaşşoqlaşgan zodagonlar oilasidan bölgan. ÖzME'ga köra, La-Fleşdagi iyezuitlar kollejida tahsil olib, yunon va lotin tillarini, matematika va falsafani örgangan. Rusça Vikipediyaga köra, kollejdan söng Puatyeda huquqni örgangan, keyin bir neça yil harbiy xizmatda bölgan va Gollandiyada fizik Isaak Bekman bilan tanişgan; bu uçraşuv uning olim sifatida şakllanişiga katta ta'sir qilgan.

1628–1629-yillarda Dekart Niderlandiyaga köçib, u yerda qariyb yigirma yil ilmiy iş bilan şuğullangan. Rusça Vikipediyaga köra, Galileyning inkvizitsiya tomonidan qoralanişi tufayli u «Olam» nomli asarini hayotligida çop etmaslikka qaror qilgan. 1649-yilda Şvetsiya qiroliçasi Kristinaning taklifi bilan Stokgolmga borgan va oradan köp ötmay, 1650-yil 11-fevralda şu yerda vafot etgan. Rusça Vikipediya ölim sababi zotiljam bölgan deb taxmin qilinişini, zaharlaniş haqida ham faraz borligini qayd etadi. Söngra uning qoldiqlari Parijga keltirilib, Sen-Jermen-de-Pre abbatligida dafn etilgan.

ÖzME'ga köra, Dekart 1637-yilda «Geometriya» asarida özgaruvçi miqdor va funksiya tuşunçalarini berib, bir qator algebraik belgilarni muomalaga kiritgan. Rusça Vikipediyaga köra, koeffitsiyentlarni a, b, c, noma'lumlarni x, y, z harflari bilan belgilaş, daraja körsatkiçining hozirgi yozuvi aynan undan boşlangan. Analitik geometriya egri çiziqlar va jismlarning xossalarini algebra tiliga ötkazib, ularni tenglamalar orqali örganiş imkonini bergan.

«Dioptrika» (1637) asarida u yoruğlikning ikki muhit çegarasida sinişi qonunini bayon qilgan. ÖzME'ga köra, Dekart harakat miqdorining saqlaniş qonunini ta'riflagan va osmon jismlarining paydo bölişi hamda harakatini materiya zarralarining uyurma harakati bilan izohlovçi nazariya muallifi bölgan. Fiziologiyada u birinçilardan bölib reflektor javob ğoyasini ilgari surgan.

Dekart falsafasining markazida jon va tana, ya'ni «fikrlovçi» va «kölamli» substansiyalar dualizmi turadi. ÖzME'ga köra, u materiyani kölam bilan aynan bir narsa deb bilgan, böşliqni inkor etgan, harakatni esa jismlarning örin almaştirişi deb tuşungan. U ilmiy bilimga yetişning ikki yöli — induksiya va tahlil hamda deduksiya va sintezdan ikkinçisini afzal körgan, har qanday xulosaga şubha bilan yondaşişni talab qilgan. Uning maşhur «Fikrlayapman, demak, mavjudman» (lotinça Cogito, ergo sum) qoidasi insonning mohiyatini tafakkurda körgan qaraşidan kelib çiqqan.

Rusça Vikipediyaga köra, Dekart 17-asr kontinental ratsionalizmiga asos solgan, bu yönalişni Spinoza va Leybnits davom ettirgan, Gobbs, Lokk, Berkli va Yum kabi empiriklar esa unga qarşi çiqqan. Dekart ta'limoti asosida yuzaga kelgan qaraşlar tizimi karteziançilik deb ataladi. Asosiy asarlari: «Metod haqida mulohaza» (1637), «Birinçi falsafa haqida mulohazalar» (1641), «Falsafa asoslari» (1644).