Yan Amos Komenskiy

Yan Amos Komenskiy (çexça Jan Ámos Komenský, lotinça Comenius; 1592–1670) — çex gumanist pedagogi, yozuvçi va diniy arbob. U pedagogikani mustaqil fan sifatida asoslagan va bugungi maktablarda qöllanadigan sinf-dars tizimini birinçilardan bölib işlab çiqqan. Rusça Vikipediyaga köra, u Çex qardoşlari çerkovining yepiskopi ham bölgan.1

ÖzME'ga köra, Komenskiy 1592-yil 28-martda Janubiy Moraviyadagi Nivnitse şahraçasida tuğilgan. Oilasi «Çex qardoşlari» diniy jamoasiga mansub bölgan; bu jamoa katolik çerkovi va nemis zodagonlari tazyiqiga qarşi turgan, a'zolari esa ta'qibga uçragan. Rusça Vikipediyaga köra, 1602–1604-yillarda bölajak pedagogning ota-onasi va ikki opa-singlisi vabodan vafot etgan.

U dastlab jamoa maktabida, 1608–1610-yillarda Prşerov şahridagi lotin maktabida, söngra Xerborn akademiyasi va Geydelberg universitetida öqigan. Ta'qiblar kuçaygaç, Polşaning Leşno şahriga köçib, u yerdagi gimnaziyada dars bergan. Rusça Vikipediyaga köra, 1651-yilda Transilvaniya knyazi Dyord II Rakotsi taklifi bilan Vengriyaga borib, Şaroşpatak şahrida maktab işini yangi asosda yölga qöyişga urinib körgan. 1656-yilda Leşnodagi yonğinda butun mol-mulki va qölyozmalarining köp qismidan ayrilgan Komenskiy Amsterdamga köçgan va 1670-yil 15-noyabrda şu yerda vafot etgan.

ÖzME'ga köra, Komenskiy 1631-yilda «Tillar va barça fanlarning oçiq eşigi», 1632-yilda «Buyuk didaktika» va «Onalar maktabi» asarlarini yaratgan. Rusça Vikipediya «Didaktika» dastlab çex tilida yozilib, keyin qayta işlanib Lotin tiliga ögirilganini va «Buyuk didaktika» (Didactica Magna) nomini olganini qayd etadi; «Onalar maktabi» esa oilaviy tarbiya böyiça tarixdagi ilk qöllanma hisoblanadi.

Vengriyada u «Pansofiya maktabi» (1651), «Yaxşi taşkil etilgan maktab qonunlari» (1653) kitoblarini yozgan. Ayniqsa «Hislar vositasida idrok qilinadigan narsalar tasviri» (1658) asari maşhur: rusça Vikipediyaga köra, bu — rasmlar matnning ajralmas qismi bölgan tarixdagi birinçi rasmli darslik. Komenskiy «hammaga hamma narsani örgatiş» ğoyasini — pansofiyani ilgari surgan; ÖzME'ga köra, bu ğoya ayniqsa ingliz ziyolilari orasida katta qiziqiş uyğotgan. Amsterdamda u insoniyat işlarini isloh qiliş haqidagi yirik asari ustida işlagan; rusça Vikipediyaga köra, uning köp qismi faqat 1930-yillarda topilib, 1966-yilda töliq naşr etilgan.

ÖzME'ga köra, Komenskiy har bir bola, jumladan qizlar ham, ta'lim olişi kerak deb hisoblagan. Uning fikriça, tarbiya aqliy, axloqiy va diniy yönalişlarni öz içiga oladi, öqitiş esa bolaning yoşi, bilim darajasi va ruhiy holatiga mos bölişi zarur. U ta'lim yoşini oltita yillik tört bosqiçga ajratgan: ona maktabi (tuğilgandan 6 yoşgaça), xalq maktabi (6–12 yoş), gimnaziya (12–18 yoş) va akademiya (18–24 yoş).

«Buyuk didaktika»da körgazmalilik, onglilik va izçillik kabi tamoyillar nazariy asoslab berilgan. Rusça Vikipediya undagi bir neça qoidani keltiradi: ta'limni bolalikdan boşlaş, materialni yoşga qarab taqsimlaş, qoidalardan oldin misollarni körsatiş, avvalgi bilimni keyingisiga poydevor qiliş va öqilganini doimiy maşq bilan mustahkamlaş.

ÖzME'ga köra, Komenskiy jahon pedagogikasi tarixida birinçi bölib sinf-dars tizimini işlab çiqqan: darsning davomiyligi, sinfdagi öquvçilar soni va yoşi, öquv yili, çoraklar, ta'tillar hamda kundalik va yillik öquv soatlarini belgilab bergan. Rusça Vikipediyaga köra, u jahon pedagogikasi va maktab amaliyotiga ulkan ta'sir körsatgan, uning köplab didaktik qoidalari zamonaviy ta'lim nazariyasiga kirgan.