Amsterdam
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Amsterdam — Niderlandiyaning poytaxti va aholisi eng köp şahri. U Şimoliy Gollandiya viloyatida, Amstel daryosining quyiliş yerida joylaşgan va kanallarining köpligi uçun „Şimoliy Venesiya“ deb ataladi. Hukumat va xorijiy elçixonalar Gaagada joylaşgan.
Tarixi
13Şahar nomi „Amestelledamme“ şaklidan kelib çiqqan, bu „Amsteldagi töğon“ degani. 1170—1173-yillardagi suv toşqinlaridan keyin mahalliy aholi daryo ustida köprik va töğon qurgan. Nomning eng qadimgi qöllanişi 1275-yil 27-oktabrdagi hujjatda qayd etilgan: unda qişloq aholisi graf Floris V ga köprik tölovini tölaşdan ozod qilingan. 1327-yilga kelib nom „Amsterdam“ga özgargan.
Amstel daryosi atrofida dehqonlar taxminan uç ming yil oldin joylaşgan. Damrak va Rokin hududlaridagi qazişmalarda neolit va Rim davriga oid buyumlar, jumladan Bell Beaker madaniyatiga oid namunalar (miloddan avvalgi 2200—2000-yillar) topilgan. Suv muammolari nazoratga olinmagunça doimiy yaşaş imkonsiz bölgan.
12-asrda Amsterdam kiçik baliqçilar qişloği edi. 17-asrdagi Gollandiyaning oltin davrida u yirik jahon portiga, moliya va savdoning yetakçi markaziga aylandi. 1602-yilda taşkil etilgan Amsterdam fond birjasi dunyodagi eng qadimgi „zamonaviy“ qimmatli qoğozlar birjasi hisoblanadi. 1795—1806-yillarda şahar Bataviya Respublikasining, keyinroq Niderlandiya Qirolligining poytaxti bölgan. 19–20-asrlarda şahar kengayib, yangi mahallalar qurilgan.
Geografiyasi
13Şahar Niderlandiyaning şimoli-ğarbida, Amstel daryosining quyiliş yerida joylaşgan. Amstel va uning tarmoqlari hamda kanallar şaharni qismlarga bölib yuborgan; 400 dan ortiq köprik bor. Qadimgi uylar qoziqlar ustiga qurilgan. Amsterdam kanallari va 19–20-asrdagi mudofaa çiziği (Stelling van Amsterdam) YuNESKOning Jahon merosi röyxatiga kiritilgan.
Aholisi
13Özbekça Vikipediyada aholi soni 724 ming kişi (1994; şahar atrofi bilan 1 milliondan ziyod) deb berilgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 2020-yil iyulida munitsipalitet aholisi 869 709 kişi, şahar atrofi bilan 2,4 million (2013-yil yanvar). Ingliz tilidagi Vikipediyada 2026-yil 1-yanvar holatiga şahar aholisi 941 873, şahar aglomeratsiyasida 1 457 018, metropoliten hududida 2 480 394 kişi deb körsatilgan.
Şaharda köp millatli aholi yaşaydi: özbekça va rusça manbalarda 177 millat vakillari, inglizça Vikipediyada taxminan 180 millat qayd etilgan. Immigratsiya va etnik segregatsiya dolzarb masala sifatida tilga olinadi. Şahar uzoq vaqtdan beri oçiqlik, liberallik va bağrikenglik an'analariga ega.
Iqtisodiyoti
13Amsterdam Niderlandiyaning tijorat va moliya markazi, Yevropaning yirik moliyaviy markazlaridan biri. Philips, ING, AkzoNobel, Heineken, Booking.com, TomTom kabi kompaniyalarning boş qarorgohi şu yerda joylaşgan; Uber, Netflix va Tesla Yevropadagi ştab-kvartirasini şu şaharda taşkil etgan. Banklar va korporatsiyalar soni böyiça şahar Yevropada London, Parij, Frankfurt va Barselonadan keyin turadi.
Sanoatda maşinasozlik (kemasozlik, samolyotsozlik, elektron asboblar), neftni qayta işlaş, kimyo, poligrafiya, farmatsevtika, oziq-ovqat va yoğoçsozlik rivojlangan. Amsterdam olmosga sayqal beriş va olmos savdosi markazi sifatida ham tanilgan.
Amsterdam porti Yevropada törtinçi (özbekça Vikipediyada beşinçi) yirik port hisoblanadi. Sxipxol aeroporti Niderlandiyadagi eng gavjum aeroport. Şaharda metropoliten bor, velosiped esa eng köp işlatiladigan transport turi.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Şahar mamlakatning madaniy poytaxti hisoblanadi. Asosiy diqqatga sazovor joylar: tarixiy kanallar, Rijks muzeyi, Van Gog muzeyi, Qirollik saroyi va sobiq meriya joylaşgan Dam maydoni, Amsterdam muzeyi, Stedelijk muzeyi, Amsterdam Ermitaji, Concertgebouw konsert zali, Anne Frank uy muzeyi, Dengiz muzeyi, NEMO, Hortus Botanicus va Natura Artis Magistra. Şahar tungi klublari (Melkweg, Paradiso) va festivallari bilan ham maşhur.
Amsterdamda 1928-yilda IX Olimpiada öyinlari bölib ötgan. Şaharda 2 universitet va Fanlar Akademiyasi bor. Rembrandt, Vinsent van Gog, Baruch Spinoza va Anne Frank şahar bilan boğliq taniqli şaxslardir.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Amsterdam // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/565 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAmsterdam. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/565
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/565
Raqamlarda
Aholi soni · 2023-yil
921 ming kişi
+7,1 %2018-yilga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q727wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q29999wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.