Benedikt Spinoza

Benedikt Spinoza (lotinça Benedictus de Spinoza, tuğilgandagi ismi Barux Spinoza; 1632–1677) — Niderlandiyalik faylasuf, Yangi davr Yevropa falsafasining eng yirik vakillaridan biri. U xudo va tabiatni yagona substansiya deb biluvçi panteistik ta'limoti, ratsionalistik biliş nazariyasi hamda vijdon va fikr erkinligini himoya qilgan siyosiy qaraşlari bilan tanilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Spinoza Ma'rifatparvarlik davrining ğoyaviy salaflaridan biri sanaladi.12

ÖzME'ga köra, Spinoza 1632-yil 24-noyabrda Amsterdamda Portugaliyadan köçib kelgan yahudiylar oilasida tuğilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning ajdodlari Portugaliyada inkvizitsiya ta'qibiga uçrab, nisbatan bağrikeng Niderlandiyaga köçgan, otasi Mixael esa Amsterdamdagi taniqli savdogar bölgan. Yoş Barux diniy maktabda ibroniy tili, Tavrot va Talmudni örgangan; rusça Vikipediyaga köra, Maymonid kabi örta asr yahudiy faylasuflarining asarlari bilan ham tanişgan. ÖzME'ga köra, u ruhoniy böliş maqsadida yahudiy ilohiyotini örgangan, ammo tez orada unda mustaqil fikrlaş, tabiiy fanlar va Rene Dekart falsafasiga qiziqiş uyğongan. Rusça Vikipediyaga köra, 1654–1657-yillarda u Fransisk van den Enden maktabida lotin tilini örgangan.

Spinozaning erkin tanqidiy qaraşlari jamoa rahbarlari bilan ziddiyatga olib kelgan va 1656-yilda u Amsterdamning portugal-yahudiy jamoasidan çiqarib yuborilgan. Şundan söng u biror diniy jamoaga qöşilmay, kamtarona hayot keçirgan, optik linzalarni silliqlab tirikçilik qilgan va Yevropa olimlari bilan yozişib turgan. Faylasuf 1677-yil 21-fevralda Gaagada vafot etgan.

ÖzME'ga köra, Spinoza falsafada panteistik qaraşni ilgari surib, xudo va tabiatni yagona, abadiy va çeksiz substansiya deb bilgan. Bu substansiyaga çeksiz köp atributlar xos, lekin inson ulardan faqat ikkitasini — kenglik (yoyiqlik) va tafakkurni anglay oladi. Olamdagi rang-barang yakka narsalar esa substansiyaning ayrim körinişlari — moduslardir. ÖzME bu ta'limotni substansiyadan taşqarida heç qanday ğayritabiiy sababga örin qoldirmaydigan monistik qaraş sifatida tavsiflaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, olimlar Spinozaning xudo haqidagi qaraşini turliça — panteizm, panenteizm yoki ateizm sifatida talqin qiladilar.

Biliş nazariyasida Spinoza ratsionalist bölgan: haqiqiy bilimning asosiy manbai deb aqlni hisoblagan. «Etika» asarida u inson tabiatini tahlil qilib, odam öz faoliyatida avvalo özini saqlaşga va manfaatiga intilişini körsatgan. ÖzME'ga köra, Spinoza erkinlikni anglangan zaruriyat deb tuşungan: inson aql yordamida qörquv va ehtiroslarni yengib, tabiatni biliş orqali erkinlikka erişadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Spinoza hayotligida juda kam asar naşr ettirgan, çunki ta'qib va taqiqdan çöçgan. «Ilohiyot-siyosiy traktat»da u Muqaddas kitobning ilohiy kelib çiqişiga şubha bildirgan va dunyoviy, demokratik davlatda çerkov hokimiyatining örni bölmasligi kerakligini asoslagan. Bu asar Ğarb tafakkuridagi eng muhim kitoblardan biri sifatida baholanadi. Spinoza axloqiy, ruhiy va metafizik ma'nodagi şaxs erkinligini himoya qilgan.

Uning asosiy asarlari qatorida «Etika», «Ilohiyot-siyosiy traktat», «Siyosiy traktat», «Dekart falsafasining asoslari» va «Aqlni takomillaştiriş haqida traktat» bor. Asarlarining köpi lotin tilida yozilgan va faylasuf vafotidan söng döstlari tomonidan çop etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ular keyingi ikki asr davomida faylasuflarga katta ta'sir körsatgan, Spinozaning özi esa 17-asrning eng betakror va nufuzli mutafakkirlaridan biri sifatida e'tirof etiladi.