Avliyo Çalabiy
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Avliyo Çalabiy (Evliyo Çelebi; töliq ismi — Avliyo Çalabiy Muhammad Zalli ibn Darviş; 1611 — 1683) — usmonli turk sayyohi va olimi, qariyb qirq yil davomida Usmonlilar saltanati va qöşni mamlakatlarni kezib çiqqan, bu safarlarini köp jildli «Sayohatnoma» asarida bayon etgan. ÖzME vafotini 1683-yilga nisbat beradi; rusça Vikipediyada u taxminan 1682-yilda, ehtimol, Qohirada vafot etgani, inglizça Vikipediyada esa 1684-yilda vafot etgani aytiladi, vafot joyi ham aniq emas — Qohira yoki Istanbul.12
Hayoti
13ÖzME'ga köra, Avliyo Çalabiy Istanbulda zargar oilasida tuğilgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning otasi Darviş Muhammad Zilli sulton saroyining zargari bölgan, onasi Abxaziyadan çiqqan; onasining qarindoşlari orasida bir neça vazir bölgan va sayyohning köp safarlari aynan ularning turli viloyatlarga tayinlanişi bilan boğliq kelgan. U puxta ta'lim olgan: ÖzME'ga köra, arab, fors va yunon tillarini, tarix, geografiya va şe'riyat nazariyasini çuqur egallagan. Inglizça Vikipediyaga köra, Qur'onni yoddan bilgan va musiqa bilan ham jiddiy şuğullangan.
Bir muddat Istanbuldagi Ayosöfiya masjidida qorilik qilgan, söngra sulton saroyiga xizmatga olingan, köp ötmay harbiy xizmatga yuborilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u Sulton Murod IV saroyida xizmat qilgan, ammo sayohat qiliş imkonini çeklaydigan lavozimlardan voz keçgan. ÖzME'ga köra, u turk qöşinining Azovga (1641) va Vengriyaga (1656) qilgan yurişlarida qatnaşgan.
Sayohatlari
13Rusça Vikipediyaga köra, Avliyo Çalabiy avval Istanbulning özini — binolari, bozorlari va urf-odatlarini tasvirlab çiqqan, 1640-yildan esa şahar taşqarisiga safarlarga otlangan. ÖzME'ga köra, u Kiçik Osiyo, Kurdiston, Suriya, Falastin, Mesopotamiya, Misr va Habaşistonning köp joylarini, Qrim va Kavkazni, jumladan, Ozarbayjonni (1644–1648), Ukrainani (1656–1658), Janubiy Rossiyani (1665) va Bolqon yarim orolini kezgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1665-yilda u Qrim xonligiga kelib, 1666–1667-yillarda yarim orol böylab sayohat qilgan, söngra Don kazaklari yerlari orqali Volga böyiga çiqqan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1665–1666-yillarda Venada bölgan va nemis hamda fors sözlari orasidagi öxşaşlikni qayd etgan. Umrining oxirida haj safarini ado etib, Misrga borgan.
«Sayohatnoma»
13Sayyohning barça kuzatuvlari ön jildlik «Sayohatnoma» («Sayohatlar kitobi») asarida jamlangan. ÖzME'ga köra, unda sayyoh körgan mamlakatlarning tarixi, iqtisodiy va siyosiy ahvoli, xalqlarining urf-odatlari haqida qimmatli ma'lumotlar bor. Inglizça Vikipediyaga köra, muallif öz davri adabiy an'anasidan çetga çiqib, oddiy sözlaşuv tili bilan yuksak usmonli turkçasini aralaştirib yozgan, şu bois asar oson öqiladi. Rusça Vikipediyaga köra, kitobda mubolağalar köp bölsa-da, u 17-asr Usmonlilar saltanatining madaniyati va turmuş tarzi haqida işonçli manba hisoblanadi; tarix, geografiya, tilşunoslik va me'morçilikni örganişda katta ahamiyatga ega.
ÖzME'ga köra, asar qölyozmalari Turkiya, Fransiya, Angliya va boşqa mamlakatlar fondlarida saqlanadi. «Sayohatnoma» 1897–1938-yillarda turk tilida ön jildda naşr qilingan; uning ayrim qismlari Ğarbiy va Şarqiy Yevropa tillariga, Moldova va Ukrainaga oid boblari rus tiliga ögirilib, 1961, 1979 va 1983-yillarda çop etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, YuNESKO sayyoh tavalludining 400 yilligini nişonlanadigan sanalar röyxatiga kiritgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Avliyo Çalabiy // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2829 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAvliyo Çalabiy. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2829
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2829
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Эвлия Челебиru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Evliya Çelebien.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 97–98-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 97–98-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.