Istanbul

Istanbul — Turkiyadagi eng katta şahar, mamlakatning iqtisodiy, tarixiy va madaniy markazi. U Bosfor böğozining ikki sohilida, Yevropa va Osiyo qismlarida joylaşgan; Turkiyaning 81 viloyatidan biri hisoblanadi.

Şaharga miloddan avvalgi 7-asrda Megara şahridan kelgan yunon köçmançilari Vizantiy nomi bilan asos solgan. Manbalarda asos solingan sana turliça körsatilgan: özbek va rus tilidagi Vikipediyada taxminan mil. av. 660 yil, ingliz tilidagi Vikipediyada 660 va 657 yillar tilga olingan; rus tilidagi maqolada 659 va 667 yillar ham keltirilgan.

330-yilda Rim imperatori Konstantin şaharni imperiya poytaxti qilib e'lon qildi; şahar Konstantinopol deb atala boşladi. 395-yilda Rim imperiyasi bölingaç, şahar Şarqiy Rim (Vizantiya) imperiyasining poytaxtiga aylandi. 1204-yilda salibçilar şaharni talon-taroj qilib, 1261-yilgaça Lotin imperiyasini barpo etdi.

1453-yilda sulton Mehmed II şaharni egalladi va uni Usmonlilar imperiyasining poytaxti deb e'lon qildi. Uning davrida Topqopi saroyi va Yopiq bozor (Grand bozor) qurildi, Ayo Sofiya masjidga aylantirildi. Birinçi jahon uruşidan keyin şahar Antanta qöşinlari tomonidan bosib olindi. Özbek Vikipediyasiga köra şahar 1923-yilda ozod qilindi; rus tilidagi maqolada 1922-yil körsatilgan. 1923-yil oktyabrida poytaxt Anqaraga köçirildi.

Istanbul Turkiyaning şimoli-ğarbida, Marmar va Qora dengizlar oraliğida, Bosfor böğozining ikki sohilida joylaşgan. Böğoz şaharni Yevropa va Osiyo qismlariga ajratadi, Yevropa qismi esa Oltin Şox (Haliç) qöltiği bilan ikkiga bölinadi. Şaharning maydoni 5461 km² bölib, Istanbul viloyati bilan bir xil. 1970—1972-yillarda böğoz ustida ikki qismni boğlovçi köprik qurilgan.

Iqlimi mötadil dengiz iqlimi: yanvarning örtaça harorati 5,2 °C, avgustniki 23,6 °C, yillik yoğin 854 mm. Şahar Şimoliy Anadoli yoriqiga yaqin bölgani uçun zilzilalar xavfi mavjud.

Özbek Vikipediyasiga köra aholisi 16 214 000 kişi (2022-yil); ingliz tilidagi maqolada 15 milliondan ortiq, bu Turkiya aholisining 18 foizi ekani aytilgan. Aholining taxminan uçdan ikki qismi Yevropa tomonida yaşaydi. 1950-yillardan beri aholi soni ön barobar oşgan. Turkiya fuqarolarining köpçiligi etnik turklar, eng yirik etnik ozçilik — kurdlar.

Istanbul mamlakatning muhim sanoat, savdo-moliya markazi. Özbek Vikipediyasiga köra mamlakat sanoatining 60 foizi şu yerda joylaşgan, savdo operatsiyalarining yarmi şahar hissasiga töğri keladi; ingliz tilidagi maqolada şahar Turkiya iqtisodiyotining taxminan 30 foizini taşkil etişi aytilgan. Töqimaçilik, oziq-ovqat, metallsozlik, kimyo, maşinasozlik, sement, tikuvçilik va boşqa tarmoqlar rivojlangan. Şahar dengiz, quruqlik va havo yöllarining tuguni, Turkiyaning asosiy porti hisoblanadi. Metropoliten 1989-yil 3-sentyabrda oçilgan, 2018-yil 29-oktyabrda Istanbul xalqaro aeroporti işga tuşgan.

Şaharni, ayniqsa uning qadimgi qismini, 500 ga yaqin masjid, saroylar, favvoralar, mudofaa devorlari, ippodrom va Ayo Sofiya bezab turadi. Topqopi, Dolmabahça saroylari, Sulaymoniya va Moviy masjid şu yerda joylaşgan. Istanbulning tarixiy markazi YuNESKO Butunjahon merosi röyxatiga kiritilgan. Şaharda universitetlar, Badiiy akademiya, muzeylar, kutubxona, opera va teatrlar bor; Galatasaray, Fenerbahçe va Beşiktaş futbol klublari şu yerda joylaşgan.