Ahmad Zakiy Validiy

Ahmad Zakiy Validiy (asl ismi Ahmatzaki Ahmatşoh öğli Validov; muhojirlikda Zakiy Validiy Töğon nomi bilan tanilgan; 1890-yil 10-dekabr, Ufa guberniyasi, Boşqirdiston — 1970-yil 26-iyul, Istanbul) — turkşunos va şarqşunos olim, tarixçi, turkiy xalqlar milliy ozodlik harakatining yetakçilaridan biri. Inglizça Vikipediyaga köra, u hozirgi Boşqirdistonning Işimboy tumanidagi Kuzyanovo qişloğida tuğilgan. U Boşqirdiston muxtoriyati va Turkistondagi istiqlolçilik harakatining rahbarlaridan biri bölgan, muhojirlikda esa Turkiya va Yevropaning yirik universitetlarida dars bergan.1

ÖzME'ga köra, Validiy 1908–1912-yillarda Qozondagi Qosimiya madrasasida öqigan va şu yerda turkiy xalqlar tarixi va adabiyotidan dars bergan. 1912-yilda Qozonda naşr etilgan «Turk va tatar tarixi» kitobi uni ilmiy doiralarda maşhur qilgan. Qozon universiteti qoşidagi tarix, arxeologiya va etnografiya jamiyati topşirigi bilan 1913-yilda Farğona vodiysida qölyozmalarni örgangan, 1914-yilda esa Buxoro amirligida tadqiqot olib borgan. Bu safarlarda u Mahmudxöja Behbudiy, Munavvarqori Abduraşidxon öğli, Çölpon, Mustafo Çöqay, Nazir Töraqulov kabi Turkiston ziyolilari bilan tanişgan.

ÖzME'ga köra, 1915-yilda Rossiya Davlat dumasidagi musulmon fraksiyasi qoşida işlagan. 1917-yil aprelida Toşkentga kelib, Butunturkiston musulmonlarining 1-qurultoyida tuzilgan Turkiston ölkasi musulmonlar şörosining boş kotibi va uning «Kengaş» gazetasi muharriri bölgan, Toşkent şahar dumasiga deputat etib saylangan.

1917-yil oxiridan u Boşqirdiston muxtoriyati harakatiga boşçilik qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1917-yil dekabrida Orenburgdagi boşqird qurultoyida Boşqirdiston muxtoriyati e'lon qilingan; 1918-yil fevralida Validiy hibsga olingan, ammo aprelda qoçib çiqqan. 1918–1919-yillarda uning boşqird qöşinlari bolşeviklarga qarşi kuraşgan, söng RSFSR muxtoriyat va'da qilgaç, u sovet hokimiyati tomoniga ötgan va 1919–1920-yillarda Boşqird inqilobiy qömitasiga raislik qilgan. ÖzME'ga köra, muxtoriyat huquqlari çeklab qöyilgaç, u sovet hukumati bilan hamkorlikdan voz keçgan.

1920-yilda Validiy Buxoroga kelib, Fayzulla Xöjayev va boşqa rahbarlar bilan istiqlolçi guruhlar uçun yagona siyosiy markaz tuziş haqida muzokara olib borgan. ÖzME'ga köra, 1921-yil avgustida Buxoroda ötgan Milliy birlik qurultoyida Örta Osiyo milliy musulmon jamiyatlari federatsiyasi (keyinroq «Turkiston milliy birligi») tuzilib, Validiy uning raisi etib saylangan. U istiqlolçilik harakatini ğoyaviy jihatdan birlaştirişga intilgan va sovet qöşinlariga qarşi janglarda qatnaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1923-yil aprelida u Maşhaddagi Britaniya konsulligidan harakatga yordam söragan delegatsiya tarkibida bölgan.

ÖzME'ga köra, 1923-yil fevralida Validiy xorijga ketgan va Eron, Afğoniston, Hindiston, Turkiya va Yevropa mamlakatlarida ilmiy iş olib borgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Eronda u Ahmad ibn Fadlan sayohatnomasining asl qölyozmasini topgan. 1925-yildan Turkiyada yaşagan, 1927-yilda Istanbul universitetida turk tarixi kafedrasini boşqargan. Turk tarixi haqidagi rasmiy qaraşlarni tanqid qilgani uçun 1932-yildan söng Venaga ketişga majbur bölgan va u yerda falsafa doktori darajasini olgan; ÖzME bu sanani 1930-yil, inglizça Vikipediya esa 1935-yil deb körsatadi. Söng Bonn (1935–1937) va Gyottingen (1938–1939) universitetlarida dars bergan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1944-yilda Turkiyada turkçilik tarafdorlari bilan birga hibsga olinib, 1945-yilda 10 yil oğir mehnatga hukm qilingan, ammo 1947-yildagi qayta körib çiqiş barça ayblanuvçilarni ozod qilgan. 1953-yilda Istanbul universitetida Islomşunoslik institutini taşkil etgan, 1967-yilda Mançester universitetining faxriy doktori bölgan.

ÖzME'ga köra, Validiyning asarlari turk, nemis, fransuz, rus va boşqa tillarda çop etilgan. Ular orasida «Turkiy xalqlar tarixiga kiriş», «Örta Osiyo tarixining islom davri», «Bugungi turk eli Turkiston va yaqin tarixi», «Temurning ğarbga yurişlari», «Temur avlodlari», «Turkiylar şajarasi», «Beruniyning dunyoqaraşi», «Alişer Navoiy», «Şayboniyxon şe'riyati» va «Xotiralar» bor. Inglizça Vikipediyaga köra, u turkçilik ğoyasi tarafdori bölib, jadidlar orasida turkiy xalqlar madaniyatini fors ta'siridan xalos qiliş va «milliy ma'naviy boylik»ni tiklaş ğoyasini tarğib qilgan. Ufadagi Boşqirdiston milliy kutubxonasi uning nomi bilan ataladi.