Abdulqodir Inon

Abdulqodir Inon (asl ismi Fathulqodir Mustafoyeviç Sulaymonov; 1889–1976) — boşqird olimi va yozuvçisi, boşqird milliy-ozodlik harakatining rahbarlaridan biri, muhojirlikda Turkiyada yaşab ijod qilgan turkşunos. Inglizça Vikipediya uni boşqird kelib çiqişli turk tarixçisi va folklorşunosi sifatida ta'riflaydi.12

ÖzME'ga köra, Inon 1889-yil 29-noyabrda Orenburg guberniyasining Çelyabinsk uyezdida tuğilgan. Tuğilgan sana manbalarda turliça: rusça Vikipediyada 29-oktabr, inglizça Vikipediyada 26-sentabr körsatilgan. Rusça Vikipediyaga köra, u hozirgi Çelyabinsk viloyatidagi Şigay (Sariqölmak) qişloğida madrasa mudarrisi oilasida tuğilgan. ÖzME'ga köra, 1914-yilda Troitsk şahridagi «Rasuliya» madrasasini tamomlagan. Rusça Vikipediyaga köra, 1913–1916-yillarda şe'r va maqolalari Troitsk, Çelyabinsk va Ufada çiqqan; «Inon» («işonaman») taxallusini islomga, ilmga va turkiy millatga işonçi ramzi sifatida tanlagan.

ÖzME'ga köra, Inon Boşqirdiston muxtoriyatida xalq ta'limi tizimini taşkil etganlardan biri bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1918-yilda boşqird markaziy şurosining gazetasiga muharrir etib tayinlangan, 1919–1920-yillarda Boşqird hukumati tarkibida işlagan, 1920-yilda esa respublika huquqlari çeklanişiga norozilik bildirib, lavozimini taşlagan.

1920-yilda Ahmad Zakiy Validiy va boşqa safdoşlari bilan Boşqirdistonni tark etib, Turkistonga kelgan va Toşkentdagi qozoq va qirğiz maktablarida dars bergan. ÖzME'ga köra, u Validiyning eng yaqin yordamçilaridan biriga aylanib, istiqlolçilik harakatini birlaştirişga hissa qöşgan. 1923-yil fevralidan Validiy bilan birga Eron, Afğoniston va Hindiston orqali yöl bosib, 1925-yil iyulida Istanbulga yetib kelgan.

ÖzME'ga köra, Inon 1925-yilda Turkologiya institutida işlay boşlagan, söng Anqara universitetida (1933–1944), diniy işlar boşqarmasida (1961) va Turk madaniyati institutida (1964) faoliyat körsatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u Turkiyada Mehmet Fuod Köpruluning yordamçisi bölgan, 1933-yildan Turk tili jamiyatida boş mutaxassis, 1935-yildan Anqara universitetida turkologiya professori sifatida işlagan. Rusça Vikipediyaga köra, universitetda oltoy, yoqut, tuva va xakas tillaridan dars bergan, arab, fors va nemis tillarini ham bilgan.

Inon turkiy xalqlarning etnologiyasi, folklori, diniy e'tiqodlari va an'analariga oid tadqiqotlari bilan maşhur. ÖzME'ga köra, uning 400 dan ortiq ilmiy işi bor, inglizça Vikipediya esa 350 dan ortiq maqola haqida yozadi. ÖzME uning asarlari qatorida «Turkiy til va lahjalari», «Oltoy-Yenisey turklari», «Sibir turklari», «Şarqiy Turkiston», «Alişer Navoiy», «Alişer Navoiy va folklor», «Çiğatoy adabiyoti», «Özbeklarda qişloq töylari», «Dukçi Eşon isyoni», «Turkistonda 1916-yilgi qözğolon» kabi tadqiqotlarni sanaydi. Rusça Vikipediyaga köra, u «Qutadğu bilig», «Devonu luğotit turk», «Dada Qörqut kitobi», «Codex Cumanicus», «Manas» kabi yodgorliklarni tahlil qilgan, islomgaça turkiy e'tiqodlar, xususan şomonlikka oid tadqiqotlar yaratgan. Uning boşqird tarixiga bağişlangan badiiy asarlari ham bor, «Salovat botir» dramasi Boşqird drama teatri repertuaridan joy olgan. ÖzME'ga köra, ikki jildli «Tanlangan asarlar»i Turkiyada 1987–1991-yillarda naşr etilgan.

Inon 1976-yil 1-oktabrda vafot etgan. ÖzME vafot joyini Anqara, inglizça Vikipediya esa Istanbul deb körsatadi. Rusça Vikipediyaga köra, tuğilgan qişloğida unga xotira lavhasi örnatilgan.