Ufa

Ufa — Rossiyadagi şahar, Boşqirdiston Respublikasining poytaxti va eng yirik şahri. U Oq Idil (Agidel) daryosiga Ufa va Dema daryolari quyiladigan joyda joylaşgan.

Manbalarga köra, taxminan 5–16-asrlarda hozirgi Ufa hududida örta asr şahri bölgan. Venetsiyalik Pittsigani aka-ukalarning xaritasida (1367), Katalan atlasida (1375) va Gerard Merkator xaritasida (1554) Oq Idil böyida «Paşkerti» (Başkort) nomli şahar körsatilgan. Fransuz şarqşunosi Anri Kordye uni hozirgi Ufa örni bilan boğlaydi. Rus tarixçisi P. I. Riçkov ruslar kelgunga qadar bu yerda katta şahar bölganini yozgan.

Şaharning tttaşkil topgan yili haqida ma'lumotlar turliça. Özbekça Vikipediyada şahar 1574-yilda boşqirdlarning Töratau qal'asi örnida rus qal'asi sifatida vujudga kelgani va 1586-yildan şahar maqomiga ega ekani aytilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, 1574-yilda Ivan Grozniy buyruği bilan qal'a qurilgan, şahar maqomi 1586-yilda berilgan. Rus Vikipediyasida esa Ufa tarixi 1586-yildan (boşqa ma'lumotlarga köra 1574-yildan) Ufa kremli qurilişi bilan boşlanadi, 1574-yil versiyasi hujjatlar bilan tasdiqlanmagani, ammo ölkaşunoslik adabiyotida mustahkamlangani qayd etilgan. Birinçi voyevoda Mixail Nagoy bölgan.

Keyingi davrda Ufa 1728-yilda Ufa provinsiyasi markazi böldi, 1773–1774-yillarda Pugaçev qözğoloni vaqtida qamal va hujumga bardoş berdi. 1781-yildan Ufa noibligi markazi, 1796-yilda yana Orenburg guberniyasiga qöşildi, 1802-yildan guberniya şahri, 1865-yildan Ufa guberniyasi markazi böldi. 1922-yildan Boşqirdiston Muxtor SSR poytaxti, 1991-yildan Boşqirdiston Respublikasi poytaxti. Ikkinçi jahon uruşi davrida Ufaga sanoat korxonalari, ilmiy va ta'lim muassasalari hamda aholi evakuatsiya qilingan. 2015-yilda şaharda SHHT va BRIKS sammitlari ötkazildi.

Ufa Oq Idil daryosi böyida, unga Ufa va Dema daryolari quyiladigan joyda, Janubiy Ural tizmalaridan taxminan 100 km ğarbda joylaşgan. Şahar asosan Oq Idil va Ufa daryolari oraliğidagi Ufa yarimorolida joylaşgan. Şahar maydoni rus Vikipediyasida 708 yoki 715 km², ingliz Vikipediyasida 707,93 km² deb berilgan.

Iqlimi mö'tadil kontinental. Yanvarning örtaça harorati −15 °C, iyulniki 19,7 °C. Eng past harorat 1979-yil 1-yanvarda −48,5 °C, eng yuqori harorat 2023-yil 10-iyulda 39,4 °C bölgan. Ekologik muammolar orasida 1960-yillarda «Ximprom» zavodidagi avariyalar va 1989–1990-yillardagi fenol halokati qayd etilgan. Atmosferaga çiqindilarning asosiy qismi neftni qayta işlaş korxonalariga (71 %) töğri keladi.

Özbekça Vikipediyada aholisi 2020-yilda 1 144 809 kişi deb körsatilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, aholi soni 1980-yilda bir milliondan oşgan; şaharda boşqirdlar va tatarlar sezilarli uluşni taşkil etadi, ruslar esa köpçilikni taşkil qiladi. Rus Vikipediyasida Ufa mamlakatda aholi soni böyiça töqqizinçi, ingliz Vikipediyasida öninçi örinda turişi aytilgan.

Ufa iqtisodiyotida neftni qayta işlaş, kimyo, neft kimyosi va maşinasozlik asosiy örin tutadi. «Başneft» kompaniyasi va uning bir neça tarmoq korxonalari şaharda joylaşgan. Şuningdek, metallsozlik, yoğoçsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati rivojlangan, quriliş materiallari işlab çiqariladi. Ingliz Vikipediyasiga köra, şaharda 200 ga yaqin yirik va örta sanoat korxonasi bor, jumladan Ufa motorsozlik işlab çiqariş birlaşmasi va Boşqirdiston trolleybus zavodi. Forbes ma'lumotiga köra, 2013-yilda Ufa million kişidan köp aholili Rossiya şaharlari içida biznes uçun eng yaxşisi bölgan.

Ufa — transport yöllari, daryo, avtomobil va havo yöllari çorrahasi. Şaharda xalqaro aeroport bor, tramvay 1937-yildan, trolleybus 1962-yildan qatnaydi.

Şaharda 7 oliy öquv yurti (jumladan, Boşqirdiston universiteti), Rossiya Fanlar akademiyasining ilmiy markazi va 4 teatr, şu jumladan opera va balet teatri bor. Boşqirdiston davlat badiiy muzeyi va M. Ğafuri muzeyi mavjud. Şahar markazida Salavat Yulayevga yodgorlik örnatilgan.