Inon Abdulqodir
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 200-b. — ziyouz.com
Inon Abdulqodir (taxallusi; asl ismi Fathulqodir Mustafoyeviç Sulaymonov) (1889.29.11, Orenburg gubernyasining Çelyabinsk uyezdi — 1976.1.10, Anqara, Turkiya) — boş-qird xalqining milliy ozodlik harakati rahbarlaridan, turkşunos.
Troitsk ş.dagi Rasuliya madrasasini tugatgan (1914). Boşqirdiston muxtoriyati (respublikasi)da xalq ta'limi tizimining taşkilotçilaridan biri. Validiy va b. b-n birgalikda Boşqirdistonni tark etib, Turkistonga keldi (1920). Toşkentdagi qozoq va qirğiz maktablarida öqituvçilik qildi. Validiyning yaqin yordamçisiga aylanib, istiqlolçilik harakatini jipslaştiriş işiga öz hissasini qöşdi. 1923 y. fev.dan Validiy b-n Eron, Afğoniston, Hindistonda bölib, 1925 y. iyulda Istanbölga yetib keldi. Turkologiya intida işladi (1925). Anqara unti (1933—44), diniy işlar departamenta (1961), turk madaniyati intida (1964) faoliyat körsatdi.
I. A. turkiy xalqlar etnologiyasi, folklori, diniy e'tiqodlari va an'-analari haqidagi tadqiqotlari b-n maşhur. 400 dan ortiq ilmiy işlari bor. Jumladan, «Turkiy til va lahjalari», «Oltoy-Yenisey turklari», «Sibir turklari», «Şarqiy Turkiston», «Alişer Navoiy», «Alişer Navoiy va folklor», «Çiğatoy adabiyoti», «Özbeklarda qişloq töylari», «Abulğozi Bahodirxon va uning turklari», «Dukçi Eşon isyoni», «Rus mustamla-kaçilarining Turkistonda diniy kuraşi», «Turkistonning ahvoli», «Özbek elida Moskvaning qabixliklari», «Turkistonda 1916 y.dagi qözğolon», «Turkiston milliy qahramonlari» va b. 2 jildli «Tanlangan asarlar» kitobi Turkiyada naşr qilingan (1987-91).
Ad.: Ahmad Zakiy Validiy Töğon, Bölinganni böri yer (Xotiralar), T., 1997; Valeyev D. i dr., Sudba i naslediya başkirskix uçyonix — emigrantov, Ufa, 1995.
Qahramon Rajabov, Renat Şigabiddinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНОН АБДУЛҚОДИР (тахаллуси; асл исми Фатҳулқодир Мустафоевич Сулаймонов) (1889.29.11, Оренбург губернясининг Челябинск уезди — 1976.1.10, Анқара, Туркия) — бош-қирд халқининг миллий озодлик ҳаракати раҳбарларидан, туркшунос.
Троицк ш.даги Расулия мадрасасини тугатган (1914). Бошқирдистон мухторияти (республикаси)да халқ таълими тизимининг ташкилотчиларидан бири. Валидий ва б. б-н биргаликда Бошқирдистонни тарк этиб, Туркистонга келди (1920). Тошкентдаги қозоқ ва қирғиз мактабларида ўқитувчилик қилди. Валидийнинг яқин ёрдамчисига айланиб, истиқлолчилик ҳаракатини жипслаштириш ишига ўз ҳиссасини қўшди. 1923 й. фев.дан Валидий б-н Эрон, Афғонистон, Ҳиндистонда бўлиб, 1925 й. июлда Истанбўлга етиб келди. Туркология интида ишлади (1925). Анқара унти (1933—44), диний ишлар департамента (1961), турк маданияти интида (1964) фаолият кўрсатди.
И. А. туркий халқлар этнологияси, фольклори, диний эътиқодлари ва анъ-аналари ҳақидаги тадқиқотлари б-н машҳур. 400 дан ортиқ илмий ишлари бор. Жумладан, «Туркий тил ва лаҳжалари», «Олтой-Енисей турклари», «Сибирь турклари», «Шарқий Туркистон», «Алишер Навоий», «Алишер Навоий ва фольклор», «Чиғатой адабиёти», «Ўзбекларда қишлоқ тўйлари», «Абулғози Баҳодирхон ва унинг турклари», «Дукчи Эшон исёни», «Рус мустамла-качиларининг Туркистонда диний кураши», «Туркистоннинг аҳволи», «Ўзбек элида Москванинг қабихликлари», «Туркистонда 1916 й.даги қўзғолон», «Туркистон миллий қаҳрамонлари» ва б. 2 жилдли «Танланган асарлар» китоби Туркияда нашр қилинган (1987-91).
Ад.: Аҳмад Закий Валидий Тўғон, Бўлинганни бўри ер (Хотиралар), Т., 1997; Валеев Д. и др., Судьба и наследия башкирских учёных — эмигрантов, Уфа, 1995.
Қаҳрамон Ражабов, Ренат Шигабиддинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.