Qutadğu bilig
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
«Qutadğu bilig» («Saodatga yöllovçi bilim») — Yusuf Xos Hojibning 1069—1070-yillarda yaratilgan asari, turkiy adabiyotning nodir namunasi. Asar qoraxoniylar davlati hukmdorlariga atab yozilgan.
Yaratilişi
13Asar 1069—1070-yillarda yaratilgan va Tavğaç Buğroxonga taqdim etilgan. Rus Vikipediyasidagi ma'lumotga köra, muallif işni Koşğarda 462-hijriy yilda (milodiy 1069 yoki 1070) tugatgan, asar ustida işlaş 18 oy davom etgan. Bu ma'lumotga köra, xoqon unga uluğ xos hojib (saroy vaziri yoki boş kamarger) unvonini bergan.
Muallifning öz sözlariga köra, kitob öz davridayoq keng tarqalgan. Uni turli xalqlar turliça atagan: «Adab ul-muluk», «Oyin ul-mamlakat», «Ziynat ulumaro», turkiy «Şohnoma», «Pandnomai muluk»; turonliklar esa «Qutadğu bilig» deb atagan.
Asar tilini muallif muqaddimada «Buğroxon tili» deb atagan. Tadqiqotçilar uni turliça baholagan: S.Ye.Malov eski uyğur tili deb hisoblagan, boşqalar uni qarluq, qoraxoniy-uyğur yoki qoraxoniy tili deb atagan.
Mazmuni
13Asar markazida 4 masala turadi va ular 4 obraz orqali oçiladi: adolat — podşoh Kuntuğdi, davlat — vazir Oytöldi, aql — vazirning öğli Ugdilmiş, qanoat — uning qarindoşi Özğurmiş. Masalalar qahramonlarning suhbati, bahsi, savol-javobi va pandnasihatlari orqali hal qilinadi.
Asarda hukmdorlar va amaldorlarga mamlakatni adolat bilan boşqariş, raiyatga zulm qilmaslik, ilm-ma'rifatga e'tibor beriş, iste'dod egalarini qöllab-quvvatlaş kabi maslahatlar berilgan. Muallif jamiyatdagi barça toifalarning huquq va burçlari haqida fikr bildiradi.
Asar mutaqorib vaznida, masnaviy şaklida yozilgan. Özbekça manbaga köra, muallifning sönggi tahriridan ötgan nusxa jami 6520 baytdan iborat: nasriy (38 misra) va şe'riy (77 bayt) muqaddima, kiriş boblar (390 bayt), asosiy qism (68 bob, 5896 bayt) va xotima. Rus Vikipediyasi esa asarni 85 bobga bölingan deb körsatadi va 124 baytli uç ilovani qayd etadi.
Tarjima va naşrlari
13Fanga uçta qölyozma ma'lum: uyğur yozuvidagi Hirot (Vena) nusxasi (1439), arab yozuvidagi Qohira nusxasi (1896-yilda topilgan) va Namangan nusxasi (1913-yilda topilgan, 1925-yilda Abdurauf Fitrat ilmiy muomalaga kiritgan; Toşkentda saqlanadi). Ingliz Vikipediyasi qölyozmalarni Vena, Farğona va Misr nusxalari deb ataydi. 1942—1943-yillarda Turk til jamiyati uçala qölyozmani faksimile şaklida naşr etgan.
Ilk naşrni H.Vamberi amalga oşirgan (1870). Keyin V.Radlov, S.Ye.Malov, R.R.Arat, Q.Karimov, B.Töxliyev va uyğur olimlari naşr etgan. Asar ingliz, nemis, fransuz, rus, çex, turk, uyğur, xitoy va boşqa tillarga tarjima qilingan. Robert Dankoff ingliz tilidagi tarjimasini 1983-yilda Çikago universiteti naşriyotida çiqargan.
Ta'siri
13Uzbekça manbaga köra, asar qoraxoniylar davrida turkiy davlatçilikdagi siyosiy-ijtimoiy masalalarni hal qilişda asosiy dastur bölgan. Rus Vikipediyasiga köra, Muhammad ibn Hinduşoh «Dasturul-kotib» asarida Çingizxonning «Qutatqu bilik»ini tilga olgan va uni Yusuf Xos Hojib asariga taqlidan şunday atalgan bölişi mumkin deb hisoblaydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Qutadğu bilig // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1610 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAQutadğu bilig. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1610
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1610
Manbalar
1 ta manba- 1Wikidata: Q1753178wikidata.org · 2 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.