Validiy

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 26-b. — ziyouz.com

Validiy (taxallusi; asl ismi Ahmat-zaki Ahmetşaxoviç Validov; muhojirlikda — Ahmad Zakiy Validiy Töğon) (1890.10.12, Ufa gubernyasi, Boşqirdiston — 1970. 26. 7, Istanbul, Turkiya) — turkiy xalqlar milliy ozodlik harakatining yetakçilaridan biri, şarqşunos-turkşunos olim, falsafa d-ri (1930). Qozon ş. Qosimiya madrasasida tahsil körgan (1908—12), şu yerda turkiy xalklar tarixi va adabiyotidan dars bergan (1910—13). «Turk va tatar tarixi» (1912, Qozon ş.) kitobi b-n maşhur bölgan. Qozon un-ti tarix, arxeologiya va eti. jamiyati yöllanmasi b-n Şarq qölyozmalarini örganiş uçun Fargona vodiysida (1913), Rossiya FA Markaziy Osiyo va Uzok Şarkni tadqiq etiş xalqaro jamiyati yöllanmasi b-n Buxoro amirligida (1914) yaşadi. Turkiston va Volgaböyi turkiy xalqlari tarixi, turmuş tarzi va madaniyati ustida i.t. lar olib bordi. Turkistonda Behbudiy, Munavvarqori, Çölpon, Mustafo Çöqay, Nazir Töra-qulov va b. arboblar b-n tanişdi. Sankt-Peterburgda davlat dumasi musulmon fraksiyasi a'zosi (1915). 1917 y. apr.da Toşkentga kelib, ölkadagi siyosiy jarayonlarda qatnaşdi. Butun-Turkiston musulmonlari 1-qurultoyida (1917 y. 16—23 apr.) tuzilgan Turkiston ölkasi musulmon şörosi boş kotibi, uning organi «Kengaş» gaz. mu-harriri. Ölka xalqlari muxtoriyat harakatida faol iştirok etib, turkiy el-elatlarning birligi va mustaqilligi ğoyasini izçil himoya qildi. Toşkent ş.dumasining deputati (1917). 1917 i. oxiridan Boşqirdiston muxtoriyati va milliy harakati rahbarlaridan biri, hukumat boşliği va harbiy noziri. Muxtoriyat huquqi çeklab qöyilgaç, şörolar hukumati b-n hamkorlik qilişdan voz keçdi. 1920 y. Buxoroga keldi va istiqlolçi guruxlarga siyosiy rahbarlik qiluvçi markaz tuziş maqsadida Buxoro hukumati boşliği Fayzulla Xöjayev va b. b-n muzokara yuritdi. Milliy birlik kongressida (1921 y. avg., Buxoro ş.) Örta Osiyo milliy musulmon jamiyatlari federatsiyasi (keyinçalik «Turkiston milliy birligi» deb atalgan) taşkil etilib, V. unga rais qilib saylandi, istiqlolçilik harakatining ğoyaviy jipslaşuvi uçun kuraşdi, qizil askarlarga karşi janglarda qatnaşdi. 1923 y. fev.dan — xorijda. Eron, Afğoniston, Hindiston, Turkiyada va Yevropa mamlakatlarida ilmiy faoliyat b-n şuğullandi. Istanbul, Bonn, Gyottingen un-tlarida turkiy xalklar tarixidan dars berdi. Ilmiy asarlari turk, nemis, fransuz, rus va b. tillarga tarjima etilib, naşr qilindi. Bulardan muhimlari: «Turkiy xalqlar tarixiga kiriş», «Örta Osiyo tarixining islom davri», «Turkiston», «Turkiylar şajarasi», «Temurning ğarbga yurişlari», «Temur avlodlari», «Bugungi turk eli Turkiston va yaqin tarixi», «Şarkda şörolar siyosati», «Turkistonning istiqlol harakatiga qarşi», «Beruniyning dunyoqaraşi», «Alişer Navoiy», «Şayboniyxon şe'riyati», «Tarixda turklar va forslar», «Xotiralar» va b.

As: Vospominaniya, M., 1997; Bölingan-ni böri yer. Turkiston xalkdarining milliy mustaqillik uçun kuraşi tarixidan [Xotiralar), T., 1997.

Qahramon Rajabov, Renat Şigabiddinov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ВАЛИДИЙ (тахаллуси; асл исми Аҳмат-заки Аҳметшахович Валидов; муҳожирликда — Аҳмад Закий Валидий Тўғон) (1890.10.12, Уфа губерняси, Бошқирдистон — 1970. 26. 7, Истанбул, Туркия) — туркий халқлар миллий озодлик ҳаракатининг етакчиларидан бири, шарқшунос-туркшунос олим, фалсафа д-ри (1930). Қозон ш. Қосимия мадрасасида таҳсил кўрган (1908—12), шу ерда туркий халклар тарихи ва адабиётидан дарс берган (1910—13). «Турк ва татар тарихи» (1912, Қозон ш.) китоби б-н машҳур бўлган. Қозон ун-ти тарих, археология ва эти. жамияти йўлланмаси б-н Шарқ қўлёзмаларини ўрганиш учун Фаргона водийсида (1913), Россия ФА Марказий Осиё ва Узок Шаркни тадқиқ этиш халқаро жамияти йўлланмаси б-н Бухоро амирлигида (1914) яшади. Туркистон ва Волгабўйи туркий халқлари тарихи, турмуш тарзи ва маданияти устида и.т. лар олиб борди. Туркистонда Беҳбудий, Мунавварқори, Чўлпон, Мустафо Чўқай, Назир Тўра-қулов ва б. арбоблар б-н танишди. Санкт-Петербургда давлат думаси мусулмон фракцияси аъзоси (1915). 1917 й. апр.да Тошкентга келиб, ўлкадаги сиёсий жараёнларда қатнашди. Бутун-Туркистон мусулмонлари 1-қурултойида (1917 й. 16—23 апр.) тузилган Туркистон ўлкаси мусулмон шўроси бош котиби, унинг органи «Кенгаш» газ. му-ҳаррири. Ўлка халқлари мухторият ҳаракатида фаол иштирок этиб, туркий эл-элатларнинг бирлиги ва мустақиллиги ғоясини изчил ҳимоя қилди. Тошкент ш.думасининг депутати (1917). 1917 и. охиридан Бошқирдистон мухторияти ва миллий ҳаракати раҳбарларидан бири, ҳукумат бошлиғи ва ҳарбий нозири. Мухторият ҳуқуқи чеклаб қўйилгач, шўролар ҳукумати б-н ҳамкорлик қилишдан воз кечди. 1920 й. Бухорога келди ва истиқлолчи гурухларга сиёсий раҳбарлик қилувчи марказ тузиш мақсадида Бухоро ҳукумати бошлиғи Файзулла Хўжаев ва б. б-н музокара юритди. Миллий бирлик конгрессида (1921 й. авг., Бухоро ш.) Ўрта Осиё миллий мусулмон жамиятлари федерацияси (кейинчалик «Туркистон миллий бирлиги» деб аталган) ташкил этилиб, В. унга раис қилиб сайланди, истиқлолчилик ҳаракатининг ғоявий жипслашуви учун курашди, қизил аскарларга карши жангларда қатнашди. 1923 й. фев.дан — хорижда. Эрон, Афғонистон, Ҳиндистон, Туркияда ва Европа мамлакатларида илмий фаолият б-н шуғулланди. Истанбул, Бонн, Гёттинген ун-тларида туркий халклар тарихидан дарс берди. Илмий асарлари турк, немис, француз, рус ва б. тилларга таржима этилиб, нашр қилинди. Булардан муҳимлари: «Туркий халқлар тарихига кириш», «Ўрта Осиё тарихининг ислом даври», «Туркистон», «Туркийлар шажараси», «Темурнинг ғарбга юришлари», «Темур авлодлари», «Бугунги турк эли Туркистон ва яқин тарихи», «Шаркда шўролар сиёсати», «Туркистоннинг истиқлол ҳаракатига қарши», «Берунийнинг дунёқараши», «Алишер Навоий», «Шайбонийхон шеърияти», «Тарихда турклар ва форслар», «Хотиралар» ва б.

Ас: Воспоминания, М., 1997; Бўлинган-ни бўри ер. Туркистон халкдарининг миллий мустақиллик учун кураши тарихидан [Хотиралар), Т., 1997.

Қаҳрамон Ражабов, Ренат Шигабиддинов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.