Fuod Köprulu

Mehmet Fuod Köprulu (turkça: Mehmet Fuat Köprülü; Köprulizoda Mehmed Fuod; 1890—1966) — turk adabiyotşunosi, tarixçi va turkşunos olim, davlat arbobi. ÖzME'ga köra, u Turkiyada zamonaviy adabiyotşunoslik faniga asos solgan; rusça Vikipediya uni turk adabiyotşunosligidagi Yevropa maktabining asosçisi deb ataydi. Olim Turkiya taşqi işlar vaziri lavozimida ham işlagan.12

Köprulu 1890-yil dekabrida Istanbulda tuğilgan (ÖzME va rusça Vikipediya 4-dekabr, inglizça Vikipediya 5-dekabr sanasini keltiradi). Inglizça Vikipediyaga köra, u 17-asrda Usmonli saltanatida bir neça boş vazir yetiştirgan maşhur Köprulu xonadoniga mansub bölgan, otasi qozi Fayz afandi edi. Yoşligidayoq fransuz, fors va arab tillarini puxta egallagan.

ÖzME'ga köra, Köprulu Istanbul huquq maktabini tugatgan; inglizça Vikipediya esa u huquq fakultetida uç yil öqib, ta'lim sifatidan norozi bölib, öqişni taşlaganini yozadi. Adabiy faoliyatini şe'riyatdan boşlagan — ÖzME uning 1908-yilgi «Şayx Ğolibga» şe'rini tilga oladi. 1913-yilda Istanbul universitetiga professor etib tayinlangan va 1943-yilgaça uning adabiyot fakultetida, şuningdek boşqa oliy öquv yurtlarida turk adabiyoti tarixi, madaniyat va din tarixidan dars bergan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1923-yilda u şu fakultetning dekani bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Köprulu 1946-yilda Turkiya Demokratik partiyasini tuzganlar qatorida bölgan. ÖzME'ga köra, u 1950 va 1956-yillarda taşqi işlar vaziri lavozimini egallagan; rusça Vikipediyaga köra, uning bu lavozimdagi faoliyati davrida Turkiya 1952-yilda NATOga va 1955-yilda Bağdod paktiga qöşilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1925-yilda u SSSR Fanlar akademiyasining muxbir a'zosi etib saylangan, biroq 1948-yilda siyosiy ayblov bilan bu unvondan mahrum qilingan. Olim 1966-yil 28-iyunda vafot etgan.

Köprulu turkiy xalqlar adabiyoti va madaniyati tarixiga doir fundamental tadqiqotlar muallifi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1913-yilda e'lon qilgan «Turk adabiyoti tarixida usul» maqolasida u tarixçilarni faqat hukmdorlar va olimlarni emas, oddiy xalq hayotini, san'at, til, folklor va oğzaki an'analarni ham örganişga çaqirgan.

ÖzME'ga köra, olim 20 dan ortiq monografiya va 500 dan ziyod maqola yozgan. Ular orasida «Turk adabiyotida ilk mutasavviflar» (1919; ÖzME'ga köra 8 marta qayta naşr etilgan), «Turk adabiyoti tarixi» (1928), baxşilar, turk tili va adabiyotiga oid tadqiqotlar (1934), «Yangi usmonli adabiyoti tarixi» (1935) va «Alişer Navoiy» (1941) kitoblari bor. U «Turk xalq şoirlari» antologiyasini ham tuzgan.

Köprulu Örta Osiyo xalqlarining adabiyoti, tili va madaniyatiga katta e'tibor bergan, ayniqsa Ahmad Yassaviy, Boqirğoniy, Navoiy va Bobur ijodini, xalq oğzaki ijodini örgangan. ÖzME'ga köra, u Yassaviy izdoşlaridan 16-asrda yaşagan Sulton Ahmad Haziniy haqida birinçi bölib ma'lumot bergan, Vasiliy Bartoldning «Islom madaniyati tarixi» asarini turk tilida naşrga tayyorlagan. Olim Heydelberg (1927), Sorbonna (1937), Afina (1938) va boşqa köplab universitetlarning faxriy doktori bölgan. Uning ayrim maqolalari özbek tilida ham çop etilgan.