Ahmad Yassaviy

Xoja Ahmad Yassaviy (vafoti 1166-yil) — sufiy şoir, tasavvuf namoyandasi va yassaviya tariqatining asosçisi. Turkiy tilda yozilgan hikmatlar töplami „Devoni hikmat“ uning nomi bilan boğlanadi.

Yassaviy tuğilgan yili va joyi haqida manbalarda turliça ma'lumot bor. Özbekça Vikipediyada u Yassi yaqinidagi Sayram şahrida 11-asrning 2-yarmida tuğilgan deyiladi. Rusça Vikipediya tuğilgan yilini 1103, inglizça Vikipediya esa 1093 deb körsatadi. Rusça manbada uning tarjimai holi aniq ma'lum emasligi va u haqida köplab rivoyatlar borligi qayd etilgan.

Otasi Şayx Ibrohim bölgan. Rusça va inglizça maqolalarga köra, ota erta vafot etgan: rusça manbada Yassaviy hali bola edi deyiladi, inglizçada yetti yoşida otasidan ayrilgani va Arslon Bobo tarbiyasida ösgani aytiladi. Rusça manbada Arslon Bobo uning ustozi bölgani, keyin Yassaviy Buxoroga borib, Yusuf Hamadoniyning şogirdi bölgani yoziladi. Inglizça maqolada ham Buxoroda Yusuf Hamadoniy qölida öqigani aytilgan.

Ikkala çet tildagi maqolaga köra, u 63 yoşida dunyodan çetlanib, yer ostidagi hujrada umrining oxirigaça yaşagan. Rusça maqolada bu qaror Muhammad payğambar yoşiga hurmat bilan boğlanadi. Yassaviyning özi hikmatlaridan birida „Yuz yigirma beşga kirdim“ deydi, biroq özbekça maqolada bu sözlar tarixiy haqiqatdan köra manoqibiy mazmunga ega deb baholanadi. Köpçilik tadqiqotçilar uning vafotini 1166—67-yil deb qayd etgan.

„Devoni hikmat“da ilohiy işq, ma'rifat va fanodan baqoga yetiş ğoyalari yoritilgan. Özbekça maqolaga köra, Yassaviyning özi bunday nomli kitob tuzmagan; asarni murid va izdoşlari tartib bergan, şu sababli unga izdoşlarining şe'rlari ham kiritilgan. Inglizça maqolada asarda ijtimoiy adolatsizlik va zöravonlik qoralangani, sabr, kamtarlik va Allohga tavakkul tarğib qilingani aytiladi. Asar tilini özbekça maqola çiğatoy, rusça maqola qoraxoniylar–uyğur adabiy tili deb ataydi.

Özbekça maqolada „Devoni hikmat“ning 20 dan ortiq nusxasi Özbekiston Fanlar akademiyasi Şarqşunoslik institutida saqlanişi va eng qadimgi qölyozma 17-asrga oid ekani qayd etilgan. Inglizça maqolaga köra, kitob 1895 va 1905-yillarda Qozonda naşr etilgan. Özbekistonda hikmatlar 1991 va 1992-yillarda çop etilgan.

Yassaviy asos solgan yassaviya tariqati turkiy xalqlar orasida tez tarqalgan. Rusça maqolaga köra, bu tariqat şayxlari 19-asrda Buxoro amirlari saroyida hurmatli örin egallagan. Rusça manbada u xojagon tariqatining uçinçi xalifasi sifatida ham tilga olinadi.

Qabri Turkiston şahrida joylaşgan. Rusça va inglizça maqolalarga köra, qabr ustiga maqbarani Amir Temur buyruği bilan qurdirgan; rusça maqolada quriliş 1396-yilda boşlangani va maqbara YuNESKO Jahon merosi röyxatiga kiritilgani aytiladi. Turkistonda uning nomi bilan atalgan Xalqaro qozoq-turk universiteti bor.

Yassaviy merosini xorijda L. Massinyon, F. Köprulu va boşqalar, Rossiyada A. Krimskiy, E. Bertels, Özbekistonda Fitrat, E. Rustamov, I. Haqqulov va boşqa olimlar örgangan. Uzoq vaqt uning ijodini tadqiq etişga imkon berilmagan; istiqloldan keyin yassaviyşunoslikda yangi davr boşlangan. Yozuvçi Sa'dulla Siyoyev „Yassaviyning sönggi safari“ romanining 1-kitobini 1994-yilda naşr ettirgan.