Sanoiy

Abulmajd Majdud ibn Odam Sanoiy Ğaznaviy (Sanoiy) — Ğazna bilan boğliq fors şoiri va tasavvuf şoiri. U «Hadiqat ul-haqiqa» va «Sayr ul-ibod ilal maod» asarlari muallifi sifatida tanilgan.

Sanoiy Ğazna şahrida (hozirgi Afğoniston hududi) tuğilgan. Tuğilgan yili taxminan 1080-yil deb körsatiladi. Vafot sanasi manbalarda turliça berilgan: özbekça Vikipediyada u 1131–1141-yillar oraliğida vafot etgan deyilsa, rusça Vikipediyada 1131-yil 9-iyul sanasi keltirilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, u Ğaznaviy hukmdor Mas'ud III davrida (1099–1115) şe'r yoza boşlagan. Bir muddat Balxda yaşab, diniy ilmlar va tasavvuf bilan şuğullangan, 1124-yilda Ğaznaga qaytgan. Şuhrat topgaç, sulton Bahromşoh saroyiga taklif etilgan. Bahromşohning hukmronlik yillari özbekça Vikipediyada 1117–1157, rusça Vikipediyada 1118–1152 deb körsatilgan. Inglizça Vikipediyada şoirning şaxsiy hayoti yetarliça hujjatlaştirilmagani va tarjimai holi köpinça keyingi manbalarga tayanişi qayd etilgan. Özbekça Vikipediyaga köra, u sunniy musulmon bölgan.

Sanoiy köp miqdorda tasavvufiy şe'r yozgan. Eng maşhur asari — «Hadiqat ul-haqiqa va şariat ut-tariqa» («Haqiqat boği»); inglizça Vikipediyada u fors tilidagi birinçi tasavvufiy doston deb ta'riflanadi va Bahromşohga bağişlangani aytiladi. Rusça manbada bu doston 1131-yilga oid deb berilgan. Asar Xudo, işq, falsafa va aql haqidagi fikrlarni ifodalaydi. Taxminan 900 yil davomida u klassik asar sifatida öqilgan va tasavvuf darsligi sifatida işlatilgan.

Boşqa asarlari qatorida rusça Vikipediya «Balx maşaqqatlari kitobi», «Işq kitobi», «Aql kitobi»ni va «Sayr ul-ibod» dostonini sanaydi. «Sayr ul-ibod»ning syujeti Dantening «Ilohiy komediya»si bilan öxşaş ekani rusça tarjimaga sözboşida qayd etilgan; Bertels va Nikolson 1920-yillarning oxirida bunday xulosaga kelgani aytiladi. Şoir qasida, ğazal va masnaviy şakllaridan tasavvufning falsafiy, axloqiy ğoyalarini ifodalaşda foydalangan birinçi şoir hisoblanadi. Rusça manbaga köra, uning ruboiylari ijtimoiy yönalişi bilan ajralib turadi va xalq törtliklariga yaqin.

Sanoiy ta'limotiga köra, nafs, oçközlik va hissiy hayajon inson bilan ilohiy bilim — yagona haqiqiy voqelik (haq) — örtasida turadi. Işq va ijtimoiy vijdon dinning asosi hisoblangan, insoniyat esa uyquda, kimsasiz dunyoda yaşaydi. Şoir uçun oddiy din faqat odat va marosimdan iborat edi.

Sanoiy şe'riyati fors adabiyotiga katta ta'sir körsatgan. Rumiy Sanoiy va Attorni özining ikki ilhom manbai deb atagan: «Attor — ruh, Sanoiy uning ikki közi, men Sanoiy va Attordan keyin keldim». «Hadiqat ul-haqiqa» Nizomiyning «Maxzan ul-asror» asariga namuna bölgan. Rusça manbaga köra, uning asarlari didaktik şe'riyat rivojiga ta'sir qilib, keyingi asrlar şoirlariga uzoq vaqt namuna bölgan.

Gilermo del Toroning 2017-yilgi «Suv şakli» filmi oxirida Sanoiy şe'riga havola qilingan, uning nomi yakuniy titrlarda keltirilgan.