Ali Quşçi
SaqlaşBoşqa nomlari: Ali Quşji
Öqiş: 2 daqiqa
Ali Quşçi (asl ismi Alouddin Ali ibn Muhammad Quşçi Samarqandiy; 1403, Samarqand – 1474, Istanbul) — Uluğbek ilmiy maktabining namoyandalaridan biri, falakiyotşunos va riyoziyotçi olim. Taxallusi turkça «quşçi» (qarçiğay boquvçi) sözidan olingan.
Hayoti
13Uzbekça Vikipediyaga köra, Ali Quşçi boşlanğiç ta'limni Samarqandda olgan, 1414-yilda Eronning Kirmon şahriga borib, u yerdagi madrasada uç yil öqigan va 1417-yili Samarqandga qaytgan. Keyin Uluğbek madrasasida ta'lim olişni davom ettirib, Qozizoda Rumiy va Ğiyosiddin Koşiylardan saboq olgan. Uluğbek rasadxonasi qurilişida qatnaşgan, 1428-yilda rasadxona işga tuşgaç, u yerda Uluğbek rahbarligida kuzatuvlar olib borgan. 1438-yilda Uluğbek uni Xitoyga elçi qilib yuborgan.
Inglizça Vikipediyada Quşçining Kirmondan keyin Hirotda ham bölgani va Samarqandga qaytganidan söng işlagani aytiladi. Uşbu manbada uning taxallusi otasining Uluğbekning quşbegisi bölganiga boğlanadi; özbekça maqolada esa u Amir Temur qarorgohi boşliğining öğli deyiladi va taxallus Uluğbek saroyida qarçiğaylar boqqanidan kelib çiqqan, deyiladi.
Uluğbek vafotidan (1449) söng Quşçi Samarqanddan ketgan. Manbalar uning yöli haqida turliça ma'lumot beradi: özbekça maqolada u ta'qiblardan qoçib Karmana va boşqa şaharlarda yaşagan, 1465-yili Istanbulga borgan; rusça maqolada Hirotga ketgani va Alişer Navoiy vositaçiligida Sulton Husayn Bayqarodan yöl hujjati olgani; inglizça maqolada Hirot, Toşkent va Tabrizdan ötgani, 1470-yil atrofida Uzun Hasan uni Usmonli sultoni Mehmed II huzuriga elçi qilib yuborgani aytiladi. Istanbulda u sulton xizmatiga kirgan.
Uning vafot sanasi rusça manbada 16-dekabr 1474, inglizça manbada 18-dekabr 1474 deb berilgan. Rusça maqolaga köra, u Istanbulda Ayyub masjidi qabristoniga dafn etilgan.
Ilmiy faoliyati
13Özbekça maqolaga köra, Quşçidan 20 dan ortiq ilmiy asar qolgan. Ulardan «Hisob risolasi» Örta Osiyo madrasalarida öquv qöllanmasi bölgan. «Kitob ul-Muhamadiya» asarida ixtiyoriy natural darajali ildiz çiqariş usullari va Nyuton binomi formulasi keltirilgan, «musbat» va «manfiy» atamalari asoslangan. «Astronomiya risolasida» yulduzlar va sayyoralar harakati, Oy va Quyoş tutilişi bayon etilgan hamda dunyo xaritasi berilgan. U Uluğbekning «Ziji jadidi Köragoniy» asarini yozişda ham iştirok etgan va unga şarh yozgan.
Inglizça va rusça manbalarda uning astronomiyani tabiiy falsafadan ajratişga urinişi ta'kidlanadi: u Aristotel fizikasini rad etib, Yerning aylaniş ehtimolini muhokama qilgan. Inglizça maqolaga köra, u Mehmed II uçun fors tilida astronomiyaga oid risola yozgan; Jon Grivz 1650-yilda uning ikki asarining lotinça tarjimasini naşr etgan. Rusça maqolada u tilşunoslikka oid asarlar va Xitoy haqidagi kitob ham yozgani aytiladi.
Merosi
13Rusça manbaga köra, Quşçi Ayo Sofiya masjidi qoşida madrasa taşkil etib, turk olimlarini tarbiyalagan. Özbekça maqolada şogirdlari sifatida Mirim Çalabiy, Husayn Birjandiy, Bahovaddin Omuliy va Najmiddin Alixon tilga olinadi. Asarlarining qölyozmalari Toşkent, Duşanbe, Sankt-Peterburg, Maşhad, Istanbul, Oksford, Leyden va Ayo Sofiya kutubxonalarida saqlanadi. Istanbuldagi yangi aeroport masjidi uning nomini olgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ali Quşçi // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/1176 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAli Quşçi. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/1176
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/1176
Hayot yöli 4 bekat · Globusda köriş →
Samarqand 1403–1414 · 11 yil
Samarqandda tuğilgan va boşlanğiç ma'lumotni şu yerda olgan.
Kirmon 1414–1417 · 3 yil
Kirmon madrasasida 3 yil ta'lim olib, falakiyot va riyoziyotni örgangan.
Samarqand 1417–1449 · 32 yil
Uluğbek madrasasi va rasadxonasida öqigan, işlagan va ilmiy işlar olib borgan.
Istanbul 1465–1474 · 9 yil
Sulton Muhammad II saroyida xizmat qilib, olimlarga rahbarlik qilgan va şu yerda vafot etgan.
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q423644wikidata.org · P106, P569 (Yulian taqvimi), P19, P570 (Yulian taqvimi), P20
- 2https://uz.wikipedia.org/wiki/Ali_Qushchiuz.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.