matematik

Matematik — matematika sohasidagi mutaxassis va olim. Odatda u öz işida matematika böyiça keng bilimdan foydalanib, matematik masalalarni yeçadi. Matematiklar sonlar, ma'lumotlar, miqdor, struktura, fazo, modellar va özgariş bilan şuğullanadi.

Matematiklar amaliy yoki sof matematika bilan şuğullanişi mumkin. Real hayotdagi masalalarni yeçişda iştirok etadigan matematiklar amaliy matematiklar deb ataladi. Ular fan, muhandislik, biznes va sanoatda qöllaniladigan usullar bilan işlaydi hamda matematik modellarni tuziş va örganiş bilan şuğullanadi. Sof matematika esa butunlay mavhum tuşunçalarni örganadi. Amalda sof va amaliy matematiklar faoliyati köp jihatdan bir-biriga öxşab ketadi: amaliy matematiklar köpinça “sof” matematika vositalaridan foydalanadi, sof matematiklar esa tabiiy va ijtimoiy hodisalardan ilhom oladi.

Köpçilik matematiklar matematikadan dars beradi. Bunga universitetda matematika kurslarini öqitiş, bakalavr va magistratura bosqiçidagi tadqiqotlarga rahbarlik qiliş hamda akademik qömitalarda işlaş kiradi.

Universitetlardan taşqarida köp matematik kasblar maslahat beriş bilan boğliq. Masalan, aktuariylar ma'lumotlarni yiğib tahlil qiladi va ölim, kasallik, jarohat yoki mulk yöqotilişi kabi hodisalarning ehtimoli va taxminiy xarajatini baholaydi. Matematik moliya esa kuzatilgan bozor narxlarini kiritiş sifatida olib, matematik yoki sonli modellarni işlab çiqadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, eng qadimgi ma'lum matematiklardan biri Miletlik Fales (miloddan avvalgi taxminan 624–546-yillar) bölgan. Samoslik Pifagor (taxminan miloddan avvalgi 582–507-yillar) Pifagor maktabini taşkil etgaç, ma'lum matematiklar soni oşgan. Arximed geometriyaga katta hissa qöşgan; Evklid va Apolloniy ham qadimgi yunon matematiklari qatoriga kiradi. Tarixda qayd etilgan birinçi ayol matematik Iskandariyalik Gipatiya (taxminan 350–415-yillar) hisoblanadi.

Örta asrlarda islom dunyosida ilm-fan hukmdorlarning homiyligi bilan rivojlangan; bunday qöllab-quvvatlaşdan foydalangan olimlardan biri al-Xorazmiy bölgan. Hindistonda Aryabhata, Brahmagupta va Bhaskara II kabi matematiklar yaşagan. Uyğoniş davrida köp matematiklar boşqa kasblar bilan ham şuğullangan. Keyinçalik matematiklar universitetlarga ketma-ket jalb bölgan, 19–20-asrlarda esa fan, jumladan matematika, universitetlar faoliyatining markaziga aylangan.

Matematika kasbi oliy ma'lumotni talab qiladi. Matematiklar odatda universitetlarning maxsus öquv bölimlarida tayyorlanadi. SSSRda bular matematika yoki mexanika-matematika, fizika-matematika fakultetlari bölgan; bitiruvçilar dasturçi, ilmiy xodim va öqituvçi bölib işlagan.

Matematiklar bakalavr bosqiçida matematikaning keng mavzularini örganadi, magistraturada esa özi tanlagan yönalişda ixtisoslaşadi. Ba'zi universitetlarda malaka imtihoni talabaning bilimi kengligi va çuqurligini tekşiradi; imtihondan ötganlarga doktorlik dissertatsiyasi ustida işlaş ruxsat etiladi.