Abu Nasr Mansur

Abu Nasr Mansur ibn Ali ibn Iroq (Ibn Iroq; taxminan 960–1036) — xorazmlik riyoziyotçi va astronom. U sferik trigonometriya usullarini işlab çiqişda qatnaşgan va Xorazmdagi Afriğiylar sulolasiga mansub bölgan.

Ibn Iroq taxminan 960-yilda (yoki 961–965-yillar oraliğida) Gilonda tuğilgan. Manbalarda uning yaşagan joyi turliça körsatilgan: özbekça maqolada Beruniyda, rusça maqolada Kyatda yaşagani aytiladi. U Afriğiylar sulolasi vakili Iroqning nabirasi edi. Rusça maqolaga köra, u şu sulolaning oxirgi xorazmşohi Abu Abdulloh Muhammadning amakivaççasi bölgan; özbekça maqola esa uni bu sulolaning Xorazmşohi deb ataydi. Inglizça maqolada u Xorazmni boşqargan oila vakili va şu ma'noda şahzoda sifatida tilga olinadi.

995-yilda töntariş natijasida Afriğiylar ağdarilib, Xorazmda hokimiyatga Ma'muniylar keldi. Fuqarolar uruşi tufayli al-Beruniy mintaqani tark etişga majbur böldi. Rusça maqolaga köra, Ibn Iroq Ma'muniylardan Ali, keyin uning vorisi Abu-l-Abbosning saroyida xizmat qilgan. Ma'muniylar ilm-fan homiylari bölib, bir qança olimlarni qöllab-quvvatlagan. 1004-yildan boşlab al-Beruniy Ibn Iroq bilan hamkorlikni tikladi. 1017-yilda Xorazmni Mahmud Ğaznaviy bosib oldi, ikkala olim ham ğolib sulton bilan Ğaznaga bordi. Aftidan, Ibn Iroq umrining qolgan qismini Mahmud saroyida ötkazdi.

Vafot sanasi aniq emas. Beruniyning yozişiça, u hijriy 427-yilda (1035/1036) yozilgan özining «Risola»sidan oldin vafot etgan. Inglizça maqolaga köra, u Ğazna şahri yaqinida vafot etgan.

Inglizça va rusça maqolalarga köra, u Abu-l-Vafoning şogirdi, al-Beruniyning ustozi va hamkori bölgan. Inglizça maqolada ular bir-biriga köplab asarlar bağişlagani aytiladi.

Özbekça maqolada Xorazmşoh saroyida Ibn Sino, Abu Sahl Masihiy, Abulxayr Hammor va Beruniy kabi olimlar bilan muloqotda bölgani qayd etilgan. Öz davrida unga «Batlimusi soniy» («Ikkinçi Ptolemey») degan faxriy nom berilgan.

«Yettiburçakning qurilişi töğrisida kitob» asarida u muntazam yettiburçak yasaş masalasini kub tenglamaga keltirib, söng bu tenglamani konus kesimlari yordamida yeçgan. Buning uçun Umar Xayyomning alohida maqtoviga sazovor bölgan.

Ibn Iroq sferik trigonometriya usullarini işlab çiqişga katta hissa qöşdi. U Menelausning «Sferiklari»ga batafsil şarh yozdi. «Sferiklarda Menelaus jumlasini takomillaştiriş kitobi»da Menelaus qöllagan qöş xorlarni sinuslar bilan almaştirgan. «Töğri va qiya uçburçaklar uçun sinuslarning tekislik va sferik teoremasi haqida kitob», «Azimutlar kitobi» va boşqa asarlarida sinuslarning sferik teoremasini isbotlagan; bu teorema astronomik hisoblarda Menelausning töliq törtburçak haqidagi teoremasi örnini egalladi. «Osmon yoylari haqidagi risola»da şarsimon uçburçakning tomonlarini uning uç burçagidan hisoblaşda qutbli uçburçakdan foydalangan. Bu usulni keyinçalik Nosiriddin at-Tusiy takrorlagan.

Asosiy astronomik asari «Şohning Almagesti» hozir yöqolgan deb hisoblanadi. Boşqa bir qator asarlari oldingi olimlar tuzgan astronomik jadvallarni tuzatiş yoki aniqlaştirişga bağişlangan. Şuningdek, u «Astrolabada azimutal doiralarni ötkaziş töğrisida kitob» va boşqa astronomik risolalar yozgan.

Xorazmşoh Abulabbos Ma'munga bağişlab «Samoning şar şaklida ekani haqida kitob» va «Negizlar» kitobining ön uçinçi maqolasidagi şubhani hal qilişga oid risolani, şuningdek Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali al-Ma'munga usturlob yasaş haqida risola yozgan.

Ibn Iroq ayniqsa sferik sinuslar qonuni bilan boğliq işlari bilan tanilgan. Inglizça maqolada u Menelaus asarlarini saqlab qolgani va yunon teoremalarining köpini qayta işlagani qayd etiladi. Uning ilmiy merosiga Matvievskaya, Tillaşev va boşqalarning tadqiqotlari bağişlangan.