Abulqosim Firdavsiy

Abulqosim Firdavsiy (töliq ismi Abulqosim Firdavsiy Tusiy; taxminan 934–1030) — fors-tojik şoiri va mutafakkiri, «Şohnoma» dostonining muallifi. U fors tilidagi mumtoz adabiyotning eng yirik namoyandalaridan biri sanaladi; Eron, Tojikiston va Afğonistonda milliy şoir sifatida e'zozlanadi. Uning tuğilgan va vafot etgan yillari manbalarda turliça berilgan: Rusça Vikipediyaga köra, şoir 932–936-yillar oraliğida tuğilgan, Inglizça Vikipediya esa 940–1025-yillarni körsatadi.12

Firdavsiy Xurosondagi Tus şahri yaqinida, Somoniylar davlati hududida dunyoga kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u islomgaça bölgan davrdagi madaniy merosni saqlaşni burç deb bilgan eronlik yer egalari — dehqonlar tabaqasidan çiqqan. ÖzME'ga köra, Tus va Nişopur madrasalarida tahsil olib, öz davrining asosiy ilmlarini egallagan, arab va pahlaviy tillarini örgangan; keng bilimi uçun uni «hakim» deb ataşgan. Taxallusi forsça «jannatga oid» degan ma'noni beradi. Şoir otasidan qolgan yerda dehqonçilik qilib kun keçirgan.

Uning yoşligi Somoniylar hukmronligining gullagan davriga töğri keldi. Bu davrda qadimgi afsona va rivoyatlar, şohlar va pahlavonlar tarixi töplanib, yozib olina boşlagan edi. ÖzME'ga köra, bu materiallarni nazmga solişni dastlab şoir Daqiqiy boşlagan, ammo u ming baytça yozganidan söng öldirilgan. Keyin işni Firdavsiy davom ettirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şoir dostonni taxminan 977-yilda boşlagan, birinçi tahririni 994-yilda tugatgan, Ğaznaviylar Somoniylar örnini egallagaç, asarni qayta işlab, uni sulton Mahmud Ğaznaviyga bağişlagan va yakuniy matnni 1010-yil martida nihoyasiga yetkazgan.

Rusça Vikipediyada keltirilgan rivoyatlarga köra, Mahmud Ğaznaviy şoirni munosib taqdirlamagan, Firdavsiy unga atab hajviya yozgan va qolgan umrini muhtojlikda ötkazgan. Bu rivoyatlar tarixiy jihatdan tasdiqlanmagan.

Firdavsiy dostonni yaratişga 30 yildan ortiq vaqt sarflagan. Asarda Eron va Turon xalqlarining afsonaviy zamonlardan boşlab arablarning 7-asrda Eronni fath etişigaça bölgan, ÖzME'ga köra qariyb tört ming yillik tarixi qalamga olingan. Tadqiqotçilar dostonni uç qismga ajratadi: eng qadimgi afsonalar, xalq qahramonlari haqidagi rivoyatlar va tarixiy şohlar hukmronligi. ÖzME dostonni 60 ming baytdan iborat deb körsatadi, Rusça Vikipediyada esa 50 ming bayt deyilgan; har holda u bir muallif tomonidan yozilgan eng uzun dostonlardan biri bölib, hajmi «Iliada» va «Odisseya»ning birgalikdagi hajmidan ikki baravar katta. Asar 100 dan ortiq dostondan taşkil topgan va unda mingdan ziyod personaj harakat qiladi.

Dostonning markazida vatanni sevgi, adolat, mardlik va ezgulik ğoyalari turadi; zulm, xiyonat va bosqinçilik qoralanadi. Rustam, Suhrob, Siyovuş, Bijan va Manija, Zol va Rudoba kabi obrazlar Şarq adabiyotida keng tarqalgan.

ÖzME'ga köra, xalq orasida köp köçirilgan asar matnida vaqt ötişi bilan özgarişlar paydo bölgan. Şu sababli temuriy şahzoda Boysunqur Mirzo uning 40 dan ortiq nusxasini soliştirib, ança mukammal matnni tuzdirgan; bu nusxa fanda «Boysunqur nusxasi» deb ataladi. Keyinroq, 20-asrda Ye. E. Bertels va Abdulhusayn Nöşin tahriri ostida dostonning töqqiz jildlik ilmiy-tanqidiy matni naşr etilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, şoir Tusdagi öz boğiga dafn etilgan, keyinroq qabri ustiga maqbara qurilgan. Maqbara 1928–1934-yillarda, şoir tavalludining ming yilligi munosabati bilan qayta tiklangan va Eronning milliy ziyoratgohiga aylangan.

Şarq mamlakatlarida «Şohnoma»ni yod öqiş — şohnomaxonlik an'anaga aylangan. ÖzME'ga köra, Firdavsiy qahramonlari özbek xalqi orasida ham qadimdan maşhur: «Rustam va Suhrob» kabi ertaklarda, «Kitobi Jamşid» singari xalq kitoblarida doston ta'siri yaqqol seziladi. Asar 13-asr boşida arab tiliga, 15–16-asrlarda turk va gruzin tillariga, 19-asrda esa köplab Yevropa tillariga tarjima qilingan. Özbek tiliga uni Şoh Hijron, Xomuşiy, Nurmuhammad Buxoriy, Şoislom Şomuhamedov, Hamid Ğulom va boşqalar ögirgan, ammo bu tarjimalarning heç biri töliq emas. Doston syujetlari asosida «Rustam va Suhrob», «Siyovuş», «Zahhoki moron» kabi sahna asarlari yaratilgan.