Abulqosim Tusiy Firdavsiy
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 160–162-b. — ziyouz.com
Firdavsiy Abulqosim Tusiy (taxm. 934 — Tuye ş. — 1030) — forstojik şoiri va mutafakkiri. Tuye va Nişopur ş.laridagi madrasalarda tahsil olgan. Zamonasining barça asosiy ilmlarini egallab, arab va pahlaviy tillarini çuqur örgangan. Öz davrining qomusiy olimi bölib yetişgani uçun ham uni hakim deb uluğlaşgan. U Eron, Turon, Yunon va Hindiston olimlarining turli sohadagi asarlaridan yaxşi xabardor bölgan. F. yoşligidanoq şe'rlar maşq qila boşlagan. Bu haqda ma'lumotlar bölsada, şe'rlarining özi yetib kelmagan. Uning «Yusuf va Zulayho» nomli doston yozganligi xam haligaça munozarali. F. otasidan qolgan yerda dehqonçilik qilib kun keçirgan. Ba'zi manbalarda uning uzoq yillar sarbozlik xizmatida bölgani ham aytiladi. F.ning yoşlik yillari somoniylar davlatining gullabyaşnagan davriga töğri keladi. Bu davrda Eron va Turon xalklarining nafakat ijtimoiysiyosiy, balki madaniyma'naviy hayotida ham bir kötariliş bölgan. Özining kimligini anglaş va uni boşqalarga ham körsatiş maqsadida ular Eron va Turonning şonli tarixini tiklaşga intiladilar. Şu maqsadda qad. afsona va rivoyatlar, buyuk şoxlar va bahodirlar tarixi töplanadi va yoziladi. Bu boradagi intilişlarni somoniy hukmdorlar qöllabquvvatlab turganlar va töplangan ulkan materialni şe'rga solişni Abu Mansur Daqiqiytn söraganlar. Lekin şoir endigina ming bayt ijod kilganda, fojiali ravişda öddirilgaç, Buxoro amiri Nuh ibn Mansur Somoniy F.ni huzuriga çorlab, unga çala qolgan «Şohnoma»ni nihoyasiga yetkazişni buyuradi. Bundan maqsad şonli tarixi va buyuk şa'nşavkatiga köra forsiy xalklarning arablardan kam emasligi, balki ustunligini körsatiş va ularga qarşi kuraşda foydalaniş edi. Vatanga va uning buyuk tarixiga muhabbat ruhida tarbiyalangan, bolalikdan qad. afsona va rivoyatlar, qaxramonlik qissalari, jangnomalarni jon quloği b-n tinglab ulğaygan F.ning özi ham xalq içida yurib, ularni yozib olgan, köplab oğzaki va yozma materiallar töplagan.
Eron va Turon xalklarining qariyb 4 ming yillik tarixi yuksak mahorat b-n qalamga olingan «Şohnoma» ustida F. 30 y.dan ortiq mehnat qilgan. Tadqiqotçilar asarni 3 qismga böladilar: 1bölimda eng qad. afsonalar qayta işlanib, nazm ipiga terilgan bölsa, 2bölimda xalq qahramonlari haqidagi rivoyatu qissalar badiiy talqin qilinadi. 3bölimda tarixiy şoxlar hayoti tasvirlangan. «Şohnoma» eng qad. davrlardan boşlanib, sosoniylar şohi Yazdigard III davrida arablarning Eronga bostirib kirişi b-n yakunlanadi. «Şohnoma» hajmi (60 ming baytni öz içiga oladi), mavzu kölami, obrazlar olami, qahramonlarning köp va xilma-xilligi, ğoyaviy motivlari va kötarilgan masalalar jihatidan jahon adabiyotidagi eng katta epik asar. 100 dan ortiq dostonlardan taşkil topgan bu asarda mingdan ziyod kattakiçik personajlar iştirok etadi.
«Şohnoma» garçi şohlar kitobi deb atalib, 50 podşohlikdan iborat 4 sulolaning tarixi ni tadrijiy ravişda yoritgan bölsada, barça kuraşlar va qahramonliklar xalq içidan çiqqan bahodirlar tomonidan amalga oşirilgan. Asarda Vatan va xalq yölida jonini tikkan yuzlab fidoyi qahramonlar obrazi yaratilgan. Podşohlar bahonasida xalq, uning tarixi, qadriyatlari, qahramonliklari uluğlangan. Ayni jihatdan «Şohnoma» — xalq zakovati va jasoratiga qöyilgan öziga xos nazmiy haykal.
«Şohnoma»ning asosiy ğoyasi — vatanni uluğlaş, xalq qudrati va zakovatini közköz qiliş, millat farzandlarini vasf etiş va şu orqali ularni birgalikka, markazlaşgan davlat qurişga çaqiriş, vatanparvarlik, insonparvarlik, mehnatsevarlik va tinçliksevarlikni madh etiş, ezgulik, olijanoblik, halollik, mardlik, mehnatni tarannum etib, qonli uruşlar, yovuzlik, jabru zulm, adolatsizlik, munofiqlikni qoralaşdan iborat. «Şohnoma»dagi Rustam, Suhrob, Siyovuş, Bijan, Zoli Zar, Sudoba, Gudarz, Gev, Tuye, Hojir, Gurdofarid, Humoy, Manija singari qahramonlar yer yuzida adolat tantanasi uçun kuraşadilar. «Zol va Sudoba», «Bijan va Manija» dostonlarida çinakam baynalmilallik ğoyalari ilgari surilgan. «Isfandiyor», «Şoğod», «Ön ikki muhoraba» dostonlarida esa mamlakatning yaxlitligiga raxna soluvçi, uruş olovini yoquvçi zolim va fitnaçi şohu sarkardalar keskin qoralanadi. «Siyovuş» dostonida uruş va tinçlik masalasi badiiy talqin qilinadi.
«Şohnoma» çinakam xalq kitobiga aylanib, xalq orasida keng tarkalgandan söng muayyan özgarişlarga ham uçragan. Şuning uçun temuriy şahzodalardan Boysunqur Mirzo uning 40 dan ortiq nusxalarini özaro qiyoslab, mukammal matnini tuzdirgan. Fanda «Şohnoma»ning Boysunqur nusxasi sifatida maşhur bu matn asarning işonçli nusxalaridan biri hisoblanadi. «Şohnoma»ning tanqidiy matnlari içida eng mö'tabari Ye.E.Bertels va Abdulhusayn Nöşin taxriri osida SSSR FA Şarqşunoslik in-ti jamoasi tomonidan tayyorlangan 9 jildlikdir.
Şoir jasadi otasidan qolgan boğning bir çekkasiga kömilgan. 1934 y.da F. tavalludining 1000 yilligi munosabati b-n şoir qabri ustiga maqbara qurilgan va u şoir muxlislarining muqaddas ziyoratgoqiga aylangan.
Şarq mamlakatlarida şohnomaxonlik bir an'ana tusini olgan. F. qahramonlari özbek xalqi orasida ham qadimdan maşhur. «Kitobi Jamşid», «Kitobi podşoh Afrosiyob», «Şoh Tahmurasp» nomli xalq kitoblari, «Rustam va Suhrob», «Doro va Iskandarbek» kabi xalq ertaklarida «Şohnoma» ta'siri yaqqol közga taşlanadi.
«Şohnoma» dunyoning köplab tillariga tarjima qilingan. Jumladan, 13- a. boşida arab, 15—16-a.larda turk va gurji, 19-a.da esa fransuz, ingliz, nemis, italyan va rus tillariga ögirildi. «Şohnoma» özbekçaga Şoh Hijron, Xomuşiy (18-a.), Nurmuhammad Buxoriy, Oçildimurod Miriy (19-a.), Ş. Şomuhamedov, Hamid Ğulom, Nazarmat, J. Jabborov (20-a.)lar tomonidan tarjima qilingan bölsada, bu tarjimalarning birortasi töliq emas. «Şohnoma» syujetlari asosida «Zahhoki Moron», «Siyovuş», «Rustam va Suhrob», «Faridun» singari sahna asarlari yaratilgan.
Ac: Şohnoma [3 j.li], T., 197577; Şohnoma T., 1984; Faridun [epos], T., 1987; Rustam va Suhrob, T., 1994.
Ad.: Ayniy S, Firdavsiy va uning «Şohnoma»si haqida. — Asarlar, 8j., T., 1967; Şomuhamedov Ş., Şohkitob va uning muallifi, T., 1992; Abdurahmon Jomiy, Bahoriston, T., 1997; Homidiy H., KöhnaŞarqdarğalari, T., 1999; Uluğzoda S, Firdavsiy [roman], T., 1994.
Ergaş Oçilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФИРДАВСИЙ Абулқосим Тусий (тахм. 934 — Туе ш. — 1030) — форстожик шоири ва мутафаккири. Туе ва Нишопур ш.ларидаги мадрасаларда таҳсил олган. Замонасининг барча асосий илмларини эгаллаб, араб ва паҳлавий тилларини чуқур ўрганган. Ўз даврининг қомусий олими бўлиб етишгани учун ҳам уни ҳаким деб улуғлашган. У Эрон, Турон, Юнон ва Ҳиндистон олимларининг турли соҳадаги асарларидан яхши хабардор бўлган. Ф. ёшлигиданоқ шеърлар машқ қила бошлаган. Бу ҳақда маълумотлар бўлсада, шеърларининг ўзи етиб келмаган. Унинг «Юсуф ва Зулайҳо» номли достон ёзганлиги хам ҳалигача мунозарали. Ф. отасидан қолган ерда деҳқончилик қилиб кун кечирган. Баъзи манбаларда унинг узоқ йиллар сарбозлик хизматида бўлгани ҳам айтилади. Ф.нинг ёшлик йиллари сомонийлар давлатининг гуллабяшнаган даврига тўғри келади. Бу даврда Эрон ва Турон халкларининг нафакат ижтимоийсиёсий, балки маданиймаънавий ҳаётида ҳам бир кўтарилиш бўлган. Ўзининг кимлигини англаш ва уни бошқаларга ҳам кўрсатиш мақсадида улар Эрон ва Туроннинг шонли тарихини тиклашга интиладилар. Шу мақсадда қад. афсона ва ривоятлар, буюк шохлар ва баҳодирлар тарихи тўпланади ва ёзилади. Бу борадаги интилишларни сомоний ҳукмдорлар қўллабқувватлаб турганлар ва тўпланган улкан материални шеърга солишни Абу Мансур Дақиқийтн сўраганлар. Лекин шоир эндигина минг байт ижод килганда, фожиали равишда ўддирилгач, Бухоро амири Нуҳ ибн Мансур Сомоний Ф.ни ҳузурига чорлаб, унга чала қолган «Шоҳнома»ни ниҳоясига етказишни буюради. Бундан мақсад шонли тарихи ва буюк шаъншавкатига кўра форсий халкларнинг араблардан кам эмаслиги, балки устунлигини кўрсатиш ва уларга қарши курашда фойдаланиш эди. Ватанга ва унинг буюк тарихига муҳаббат руҳида тарбияланган, болаликдан қад. афсона ва ривоятлар, қахрамонлик қиссалари, жангномаларни жон қулоғи б-н тинглаб улғайган Ф.нинг ўзи ҳам халқ ичида юриб, уларни ёзиб олган, кўплаб оғзаки ва ёзма материаллар тўплаган.
Эрон ва Турон халкларининг қарийб 4 минг йиллик тарихи юксак маҳорат б-н қаламга олинган «Шоҳнома» устида Ф. 30 й.дан ортиқ меҳнат қилган. Тадқиқотчилар асарни 3 қисмга бўладилар: 1бўлимда энг қад. афсоналар қайта ишланиб, назм ипига терилган бўлса, 2бўлимда халқ қаҳрамонлари ҳақидаги ривояту қиссалар бадиий талқин қилинади. 3бўлимда тарихий шохлар ҳаёти тасвирланган. «Шоҳнома» энг қад. даврлардан бошланиб, сосонийлар шоҳи Яздигард III даврида арабларнинг Эронга бостириб кириши б-н якунланади. «Шоҳнома» ҳажми (60 минг байтни ўз ичига олади), мавзу кўлами, образлар олами, қаҳрамонларнинг кўп ва хилма-хиллиги, ғоявий мотивлари ва кўтарилган масалалар жиҳатидан жаҳон адабиётидаги энг катта эпик асар. 100 дан ортиқ достонлардан ташкил топган бу асарда мингдан зиёд каттакичик персонажлар иштирок этади.
«Шоҳнома» гарчи шоҳлар китоби деб аталиб, 50 подшоҳликдан иборат 4 сулоланинг тарихи ни тадрижий равишда ёритган бўлсада, барча курашлар ва қаҳрамонликлар халқ ичидан чиққан баҳодирлар томонидан амалга оширилган. Асарда Ватан ва халқ йўлида жонини тиккан юзлаб фидойи қаҳрамонлар образи яратилган. Подшоҳлар баҳонасида халқ, унинг тарихи, қадриятлари, қаҳрамонликлари улуғланган. Айни жиҳатдан «Шоҳнома» — халқ заковати ва жасоратига қўйилган ўзига хос назмий ҳайкал.
«Шоҳнома»нинг асосий ғояси — ватанни улуғлаш, халқ қудрати ва заковатини кўзкўз қилиш, миллат фарзандларини васф этиш ва шу орқали уларни биргаликка, марказлашган давлат қуришга чақириш, ватанпарварлик, инсонпарварлик, меҳнатсеварлик ва тинчликсеварликни мадҳ этиш, эзгулик, олижаноблик, ҳалоллик, мардлик, меҳнатни тараннум этиб, қонли урушлар, ёвузлик, жабру зулм, адолатсизлик, мунофиқликни қоралашдан иборат. «Шоҳнома»даги Рустам, Суҳроб, Сиёвуш, Бижан, Золи Зар, Судоба, Гударз, Гев, Туе, Ҳожир, Гурдофарид, Ҳумой, Манижа сингари қаҳрамонлар ер юзида адолат тантанаси учун курашадилар. «Зол ва Судоба», «Бижан ва Манижа» достонларида чинакам байналмилаллик ғоялари илгари сурилган. «Исфандиёр», «Шоғод», «Ўн икки муҳораба» достонларида эса мамлакатнинг яхлитлигига рахна солувчи, уруш оловини ёқувчи золим ва фитначи шоҳу саркардалар кескин қораланади. «Сиёвуш» достонида уруш ва тинчлик масаласи бадиий талқин қилинади.
«Шоҳнома» чинакам халқ китобига айланиб, халқ орасида кенг таркалгандан сўнг муайян ўзгаришларга ҳам учраган. Шунинг учун темурий шаҳзодалардан Бойсунқур Мирзо унинг 40 дан ортиқ нусхаларини ўзаро қиёслаб, мукаммал матнини туздирган. Фанда «Шоҳнома»нинг Бойсунқур нусхаси сифатида машҳур бу матн асарнинг ишончли нусхаларидан бири ҳисобланади. «Шоҳнома»нинг танқидий матнлари ичида энг мўътабари Е.Э.Бертельс ва Абдулҳусайн Нўшин тахрири осида СССР ФА Шарқшунослик ин-ти жамоаси томонидан тайёрланган 9 жилдликдир.
Шоир жасади отасидан қолган боғнинг бир чеккасига кўмилган. 1934 й.да Ф. таваллудининг 1000 йиллиги муносабати б-н шоир қабри устига мақбара қурилган ва у шоир мухлисларининг муқаддас зиёратгоқига айланган.
Шарқ мамлакатларида шоҳномахонлик бир анъана тусини олган. Ф. қаҳрамонлари ўзбек халқи орасида ҳам қадимдан машҳур. «Китоби Жамшид», «Китоби подшоҳ Афросиёб», «Шоҳ Таҳмурасп» номли халқ китоблари, «Рустам ва Суҳроб», «Доро ва Искандарбек» каби халқ эртакларида «Шоҳнома» таъсири яққол кўзга ташланади.
«Шоҳнома» дунёнинг кўплаб тилларига таржима қилинган. Жумладан, 13- а. бошида араб, 15—16-а.ларда турк ва гуржи, 19-а.да эса француз, инглиз, немис, итальян ва рус тилларига ўгирилди. «Шоҳнома» ўзбекчага Шоҳ Ҳижрон, Хомуший (18-а.), Нурмуҳаммад Бухорий, Очилдимурод Мирий (19-а.), Ш. Шомуҳамедов, Ҳамид Ғулом, Назармат, Ж. Жабборов (20-а.)лар томонидан таржима қилинган бўлсада, бу таржималарнинг бирортаси тўлиқ эмас. «Шоҳнома» сюжетлари асосида «Заҳҳоки Морон», «Сиёвуш», «Рустам ва Суҳроб», «Фаридун» сингари саҳна асарлари яратилган.
Ac: Шоҳнома [3 ж.ли], Т., 197577; Шоҳнома Т., 1984; Фаридун [эпос], Т., 1987; Рустам ва Суҳроб, Т., 1994.
Ад.: Айний С, Фирдавсий ва унинг «Шоҳнома»си ҳақида. — Асарлар, 8ж., Т., 1967; Шомуҳамедов Ш., Шоҳкитоб ва унинг муаллифи, Т., 1992; Абдураҳмон Жомий, Баҳористон, Т., 1997; Ҳомидий Ҳ., КўҳнаШарқдарғалари, Т., 1999; Улуғзода С, Фирдавсий [роман], Т., 1994.
Эргаш Очилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.