Nişopur

Nişopur (fors. نیشابور, Neyşabur) — Eronning şimoli-şarqidagi şahar, Xuroson-Razaviy viloyatidagi ikkinçi yirik şahar va Nişopur şahristonining markazi. U örta asrlarda Xurosonning yirik şaharlaridan biri bölgan.

Şaharga 3-asr örtalarida asos solingan. Asosçi sifatida sosoniylar şohi Şopur I körsatiladi; özbekça manbada Şopur II nomi ham tilga olinadi. Rus tilidagi manbaga köra, şahar Şopur I davrida barpo etilib, keyingi asrda Şopur II tomonidan qayta qurilgan. Dastlab u Abarşahr deb atalgan, hozirgi nom esa fors tilidagi «Şopurning yangi şahri» ma'nosidagi sözdan kelib çiqqan deb taxmin qilinadi.

Arablar Xurosonga bostirib kirganda (650/651-yillar) Nişopur hokimi xiroj tölab böysundi. Tohiriylardan Abdulloh ibn Tohir davrida (830–844) şahar Xurosonning poytaxtiga aylandi. 873-yilda Tohiriylarni ağdargan Safforiylar Nişopurni öz qarorgohiga aylantirdi. Somoniylar davrida (10-asr) u Xuroson noiblarining qarorgohi böldi. Saljuqiy Tuğrulbek şaharni 1038-yilda egalladi.

1153-yilda şahar öğuzlar tomonidan vayron qilingan (ingliz tilidagi manbada 1154-yil körsatilgan). 1221-yilda möğullar şaharni egallab, aholisini qirğin qildi; rus tilidagi manbaga köra, faqat 400 hunarmand asirga olingan. Şahar keyinçalik qayta tiklandi, biroq zilzilalar (12–13-asrlar, 1270-yil atrofi, 1405-yil) uni qayta-qayta vayron qildi, 1405-yildan keyin hozirgi örniga köçirilgan. Afğonlar şaharni vayron qilgan sana manbalarda turliça: 1722-yil (özbekça manba) va 1750/1751-yil (rus tilidagi manba, Ahmadşoh olti oylik qamaldan söng).

Nişopur Eronning şimoli-şarqida, Tehrondan taxminan 670 km şarqda joylaşgan. U Binolud toğ tizmasi etagidagi unumdor tekislikda yotadi. Şahar transport yöllari tuguni hisoblanadi; unda temir yöl bekati bor.

Aholi soni manbalarda turliça berilgan: 160 ming (1998, özbekça manba); 158,8 ming (1996), 208,8 ming (2006), 239,2 ming (2011) va 264,4 ming (2016) — rus tilidagi manbadagi aholini röyxatga oliş ma'lumotlari. Şu manbaning kiriş qismida 2011-yil uçun 276 089 kişi ham körsatilgan. 1821–1889-yillarda şahar aholisi 5–10 ming kişi atrofida bölgan.

Nişopur suğorma dehqonçilik rayonining markazi: paxta, moyli ekinlar, mevali daraxtlar va uzum yetiştiriladi, çorvaçilik rivojlangan. Oziq-ovqat va kön sanoati korxonalari mavjud. Şahar yaqinidan feruza qazib olinadi; feruza köp asrlardan beri turli mamlakatlarga çiqarib kelinadi.

Nişopurda Umar Xayyom va Fariduddin Attor yaşab ijod qilgan va şu yerda dafn etilgan. Umar Xayyom maqbarasi 1962-yilda qurilgan (loyihaçi — muhandis Xuşeng Seyhun), 1976-yilda Eronning madaniy meros röyxatiga kiritilgan. Attor maqbarasi 14-asrda qurilgan, keyin qayta qurilib, 1962-yilda tiklangan. Çubin qişloğida zilzilaga çidamli yoğoç masjid, şahar yaqinida Raisi qöriqxonasi bor. Şaharda Nişopur şahar muzeyi, Umar Xayyom muzeyi va abbosiylar davri karvonsaroyi, şuningdek, Nişopur universiteti va Ozod islom universiteti filiali faoliyat yuritadi.

Nişopur qazilmalari: Nyu-Yorkdagi Metropoliten muzeyi ekspeditsiyasi 1935–1940 va 1947/1948-yillarda, eronlik arxeologlar 1995–2005-yillarda Şodyaxda iş olib borgan.