Xorazm

Xorazm — Örta Osiyodagi qadimiy mintaqa va davlat. Uning markazi Amudaryo sohillarida joylaşgan, hududi suğorma dehqonçilik, hunarmandçilik va savdo bilan maşhur bölgan.

Manbalarda Xorazm aholi punkti (şahar yoki qişloq) sifatida emas, tarixiy mintaqa va davlat sifatida tasvirlangan. Şu sababli maqola mintaqa haqida yozildi, aholisi, iqtisodiyoti va zamonaviy diqqatga sazovor joylari böyiça ma'lumot manbalarda yöq, şuning uçun bu bölimlar berilmadi.

Xorazm haqidagi ilk ma'lumotlar Avesto, Doro I ning Behistun yozuvi, qadimgi yunon mualliflari (Gekatey, Gerodot, Strabon) va ilk örta asr arab geograflari asarlarida uçraydi. Nomning talqini haqida turliça fikrlar bor: S. P. Tolstov uni „Quyoşli ölka“ ma'nosiga yaqin deb hisoblagan; M. N. Bogolyubov nomni xu, var va zm qismlaridan tuzilgan deb izohlagan; ingliz tilidagi Vikipediyada esa Yoqut al-Hamaviy, C. E. Bosworth va boşqalarning turliça talqinlari keltirilgan, jumladan „pastlik yer“ ma'nosi ham aytiladi.

Mintaqada qadimiy madaniyatlar izlari saqlangan: Kaltaminor (eramizdan avvalgi 4–3-ming yillik), Tozaboğyop, Suvyorgan va Amirobod madaniyatlari. Xorazm eramizdan avvalgi 6–5-asrlarda Ahamoniylar tarkibiga kirgan, Gerodotga köra 16-satraplikka mansub bölgan. Keyinçalik alohida satraplikka, söng mustaqil davlatga aylangan. Eramizdan avvalgi 328-yilda Xorazm hukmdori Farasman Iskandar Maqduniy qarorgohiga taşrif buyurgan.

Beruniyning yozişiça, 305-yildan Xorazmda Afriğiylar sulolasi hukmronlik qilgan; ingliz tilidagi Vikipediya ularning hukmronligini 995-yilgaça deb körsatadi. Poytaxt dastlab Tuproqqal'ada bölgan, söng Kot (Kat) şahriga köçirilgan, 10-asr oxirlarida esa Köhna Urgançga ötkazilgan. 712-yilda ölka arablar tomonidan bosib olingan, 1017-yilda Mahmud Gaznaviy tomonidan istilo qilingan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1873-yilda Xorazm Rossiya imperiyasi protektoratiga tuşgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Xorazm Amudaryo deltasida joylaşgan: şimolda (sobiq) Orol dengizi, şarqda Qizilqum, janubda Qoraqum, ğarbda Ustyurt platosi bilan çegaralangan. Hozirgi kunda tarixiy Xorazm Özbekiston (Qoraqalpoğiston va Xorazm viloyati), Turkmaniston va Qozoğiston hududlariga tarqalgan.

Xorazm arxeologik yodgorliklarga boy. Hazarasp tumanidagi Xumbuztepada zarduştiylik ibodatxonasi qoldiqlari topilgan. Quy-Qrilgan-qal'a eramizdan avvalgi 4–3-asrlarda qurilgan ibodatxona va rasadxona bölgan. Oqçaxon-qal'ada devor rasmlari topilgan. Közaliqir va Qal'aliqir qadimiy markazlar sifatida tilga olinadi. Xorazm tili şarqiy eroniy til bölib, möğullar bosqinidan keyin turkiy tillar bilan almaşgan. 8–12-asrlarda Xorazmdan köplab olimlar yetişgan, ular orasida Abu Rayhon Beruniy (973–1048) bor.